Leiðari: Vikan á Alþingi

Vikan sem þingið greiddi atkvæði um sjálft sig

Á mánudegi, fyrir hádegi, greiddi þingið atkvæði um hversu lengi það ætlaði að sitja. Tillaga um lengd þingfundar var samþykkt 33 gegn 21. Það var fyrsta atkvæðagreiðsla vikunnar og ein af fáum þar sem nei-atkvæðin voru fleiri en handfylli. Restin af vikunni leit öðruvísi út.

Fjörutíu atkvæðagreiðslur fóru fram, en talan segir minna en hún virðist. Þær dreifðust á aðeins fimm mál og stóran hluta þeirra mátti rekja til eins frumvarps. Innviðafélagsmálið eitt og sér tók fimmtán atkvæðagreiðslur — flestar samþykktar 33 gegn engu með rúmlega tuttugu þingmönnum sem sátu hjá. Tvær reyndust umdeildar, þar sem 23 stóðu á móti 33. Ekkert nýtt mál komst í gegnum þingið í vikunni. Eitt frumvarp var lagt fram: tillaga um framkvæmd upplýsingalaga, sett fram á föstudegi.

Þetta var vika undirbúnings frekar en niðurstöðu. Þrjú mál báru umræðuna uppi.

Brottfararstöðin kom til þriðju umræðu og var samþykkt 42 gegn engu með tíu hjásetum. Grímur Grímsson mælti fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar og rakti breytingar sem gerðar voru milli annarrar og þriðju umræðu, einkum um aðskildar vistarverur fyrir fjölskyldur með börn. Ingibjörg Isaksen fagnaði því að skýrslugjöf hefði verið bætt inn en sagði að lítið hefði breyst um frelsissviptingu barna. Hún vísaði til þess að norsk eftirlitsnefnd hefði árið 2024 lagt til að hætt yrði að frelsissvipta börn á brottfararstað og spurði af hverju ekki hefði verið litið frekar til Danmerkur. Árni Helgason sagði málið mikilvægt og lýsti yfir stuðningi Sjálfstæðisflokksins. Eftir áralanga meðferð var málið klárað án andstöðu í lokaatkvæðagreiðslunni.

Fjármálaáætlun fyrir árin 2027–2031 fékk 27 ræður og dýpstu ágreiningsefnin. Sigurjón Þórðarson mælti fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar og varði forsendur áætlunarinnar — meðal annars þá breytingu að efnahagsforsendur byggist nú á spám Seðlabankans í stað þjóðhagsspár Hagstofunnar. Stjórnarandstaðan hélt öðru fram. Karl Gauti Hjaltason taldi málið ekki tækt til afgreiðslu og sagði forsendur brostnar; hann spurði hvaða skatta ríkisstjórnin ætlaði að hækka. Guðlaugur Þór Þórðarson sagði að byggja ætti fjárlög á fjármálaáætlun og benti á að álitsgerð fjármálaráðs væri harðorð. Þetta var deila um aðferð jafn mikið og um tölur: hvort fresta ætti áætluninni þegar spár breytast eða halda áfram.

Almennar stjórnmálaumræður fylltu eldhúsdaginn með fjórtán ræðum. Þar töluðu leiðtogar flokkanna til þjóðarinnar fremur en hver til annars. Ásthildur Lóa Þórsdóttir las upp úr jómfrúrræðu sinni frá 2021 og rakti baráttu sína fyrir húsnæðisöryggi. Snorri Másson sagði að væntingar um nýtt upphaf í íslenskum stjórnmálum hefðu brostið og að kjör almennings hefðu versnað. Guðrún Hafsteinsdóttir sagði að þjóðin hefði sent skýr skilaboð í sveitarstjórnarkosningum og að sjálfstæðisstefnan ætti brýnt erindi. Þrjár ræður, þrjár ólíkar frásagnir af sömu þjóð.

Ein deila skar sig úr því hún sneri ekki að stefnu heldur að framkvæmd. Rósa Guðbjartsdóttir vakti athygli á því að bílaleigufyrirtæki hefðu fengið endurákvörðun virðisaukaskatts vegna valkvæðra trygginga — í einu tilviki upp á rúmar 700 milljónir króna fyrir árin 2024 og 2025. Daði Már Kristófersson svaraði að þarna væri tvímælalaust um vafaatriði að ræða og að það sem væri óvenjulegt væri hversu langt tímabilið væri og hversu háar upphæðirnar. Ráðherrann tók undir að málið væri áhyggjuefni. Hér mættust þing og skattyfirvöld á svæði þar sem hvorugur hafði fullnaðarsvar.

Tölurnar undirstrika hvað vikan var: niður um 56 atkvæðagreiðslur frá fyrri viku, niður um 352 ræður. Mest virknin lá í orðum, ekki niðurstöðum. Engin atkvæðagreiðsla felldi mál sem þingið ætlaði sér að samþykkja, og engin samþykkt skilaði nýju máli alla leið.

Yfir öllu þessu stóð formaður fjárlaganefndar. Sigurjón Þórðarson hélt lengstu ræðu vikunnar — 1.716 orð til varnar fjármálaáætluninni — og varð um leið ráðandi rödd í því máli sem mest var deilt um. Hann var maður sem mælti fyrir áætlun frekar en lögum, sem varði forsendur frekar en niðurstöður. Það passaði vikunni vel. Þetta var þing sem var ekki að ljúka neinu, heldur að undirbúa það sem á eftir kemur.

Viðurkenningar þingsins

Löggjafarþing 157 • Einkenni og mynstur vikunnar á Alþingi

Viðurkenningadálkurinn

Verðlaun vikunnar

Eldhúsdagurinn skilaði bæði ræðu og spurningu vikunnar, en úr ólíkum áttum. Ræðan var löng og þaulskipulögð leikflétta í almennum stjórnmálaumræðum; spurningin var 149 orð sem rufu deilu um fjármálaáætlun með einni efnislegri athugasemd. Á listanum yfir rispaða plötu er svo þverskurður þingsins — þrír stjórnarandstöðuþingmenn og tveir úr stjórnarliðinu — sem allir endurtóku sömu frasana nógu oft til að mynstrið yrði sýnilegt.

Ræða vikunnar

Besta ræðan — að mati þingskoðara okkar.

Snorri Másson byggði ræðu sína í almennum stjórnmálaumræðum upp eins og hringferð: hann hóf hana á „síðbúnu hrósi” til forsætisráðherra fyrir ræðu sem hún hélt tveimur árum áður, og lauk henni á tilvitnun í Íslandsklukkuna. Á milli þessara tveggja punkta rakti hann frásögn um væntingar sem hefðu brostið.

Iðnin liggur í myndmálinu. Snorri sótti sér eina samlíkingu — ríkisstjórn sem rekur „íslenskt samfélag eins og excel-skjal” — og þræddi hana gegnum alla ræðuna, frá „baunateljurum” til „hreyfanlegs vinnuafls” sem „gengur í excel-skjalinu” undir því nafni. Þegar mynd er notuð aftur og aftur með vaxandi þunga verður hún að burðarvirki frekar en skrauti. Hann leiddi áheyrandann frá hagtölum að spurningu um þjóðerni — „er eitthvað til sem heitir Íslendingar?” — og endaði á bókmenntavísun sem batt saman menningarrökin og efnahagsrökin í eina setningu.

Lokatilvitnunin var valin af nákvæmni. Snorri lét Jón Hreggviðsson tala fyrir sig: „Það sem maður tekur ekki hjá sjálfum sér, tekur maður hvergi.” Setningin gerir tvennt í einu — hún vísar til sjálfstæðis þjóðar og hún kemur úr verki sem hann hafði þegar tengt við forsætisráðherrann fyrr í ræðunni. Ræðan virkar ekki vegna þess að hún sé hófstillt, því það er hún ekki, heldur vegna þess að hvert atriði leiðir að því næsta og lýkur þar sem hún hófst.

Snorri Másson (M) — 1175 orð um Almennar stjórnmálaumræður (2026-06-10).

Beittasta spurningin

Hvassasta spurning eða áskorun vikunnar í umræðum.

Dagur B. Eggertsson tók 149 orð í umræðu um fjármálaáætlun og notaði þau til að umorða deiluna. Á meðan stjórnarandstaðan hélt því fram að forsendur væru brostnar og málið ekki tækt til afgreiðslu, sneri hann athyglinni að sjálfri aðferðinni.

Spurningin er smíðuð úr einni forsendu sem hann setur fram sem augljósa: fjármálaáætlun er samþykkt einu sinni á ári, og forsendur breytast alltaf yfir árið. Þaðan dró hann ályktunina: „Er ástæða til að bíða með fjármálaáætlun í hvert skipti sem forsendur virðast eitthvað breytast?” Bragðið er að spurningin svarar sér sjálf — ef svarið er já, þá yrði aldrei hægt að afgreiða áætlun. Hann færði deiluna af því hvort tölurnar væru réttar yfir á hvort krafan um endurútreikning væri framkvæmanleg.

Stutt innskot lokaði gatinu: hann sagði að meta þyrfti hvort um „meiri háttar hamfarir” væri að ræða — „sem er ekki”. Með þremur orðum afgreiddi hann röksemdina um að forsendubresturinn réttlætti frestun. Spurningin var stutt vegna þess að hún þurfti ekki að vera lengri; hún var beitt vegna þess að hún tók andstæðum forsenduna í stað þess að deila um töluna.

Dagur B. Eggertsson (Sf) — um fjármálaáætlun fyrir árin 2027–2031 (2026-06-12).

Rispuð plata

Þingmenn sem endurtaka sig mest — sömu orðatiltæki, endurunnin rök og endurtekin dæmi.

Fimm þingmenn rötuðu á listann í vikunni, og endurtekningin var jafndreifð milli stjórnar og stjórnarandstöðu.

Karl Gauti Hjaltason (Miðflokkurinn) gerði spurninguna „hvaða skatta ætlar þessi ríkisstjórn að hækka” að viðlagi og spann afbrigði af „ætlar þessi ríkisstjórn að” þrisvar. Þegar sama ásökunin er sett fram sem spurning aftur og aftur er markmiðið ekki svar heldur ítrekun.

Sigurjón Þórðarson (Flokkur fólksins) vísaði fimm sinnum í „bls. 35” og setti „það er alveg ljóst” framan á fullyrðingar sjö sinnum. Blaðsíðutilvísunin var skjöldur gegn gagnrýni; vissumerkið var leið til að halda línunni undir þrýstingi.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir (Viðreisn) sneri þrisvar aftur að því „að hefja samningaviðræður að nýju” og tvisvar að mótaðri formúlu um hvað fælist í já-atkvæði. Þegar sami orðaramminn er notaður er það merki um skilaboð sem á að festa, ekki samtal sem þróast.

Guðlaugur Þór Þórðarson (Sjálfstæðisflokkur) endurtók að „forsendur eru brostnar” þrisvar og vísaði fimm sinnum í „lög um opinber fjármál”. Hvort tveggja var burðarvirki málflutnings hans gegn fjármálaáætluninni — sömu tvær stoðir undir hverri ræðu.

Grímur Grímsson (Viðreisn) sneri tvisvar aftur að því „að vista fjölskyldur með börn í brottfararstöð” og tvisvar að þeim „sem bera hag barna fyrir brjósti”. Í máli þar sem barnavernd var miðlæg varð orðalagið sjálft að áherslu sem endurtók sig.

1. Karl Gauti Hjaltason (Miðflokkurinn)

• “hvaða skatta ætlar þessi ríkisstjórn að hækka” (2×)
• “ætlar þessi ríkisstjórn að” (3×)

2. Sigurjón Þórðarson (Flokkur fólksins)

• “kemur fram á bls. 35” (5×)
• “það er alveg ljóst” (7×)

3. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Utanríkisráðherra (Viðreisn)

• “að hefja samningaviðræður að nýju” (3×)
• “ef fólk segir já þá er það” (2×)

Gögn frá opnum gögnum Alþingis (althingi.is). Búið til 2026-06-14.

Þingmaður vikunnar

Ítarleg greining á einum þingmanni í hverri viku

Sigurjón Þórðarson
Flokkur fólksins

Fæddur 1964-06-29

Stúdentspróf MR 1985. BS-próf í líffræði HÍ 1990. Framhaldsnám í fráveitu- og vatnshreinsifræðum (Water Pollution Control Technology) í Cranfield á Englandi. Diploma í opinberri stjórnsýslu HÍ. Vélstjórnarnám við FNV 2023, A-réttindi.

227 ræður á þinginu

32,427 orð samtals

142 orð að meðaltali

Ræður: Fjöldi ræðna á þinginu (hundraðshlutaröð). Mæting: Þátttaka í atkvæðagreiðslum. Flokkshollusta: Hlutfall atkvæða í samræmi við flokksmeirihluta. Breidd: Dreifing á mál (hundraðshlutaröð). Reynsla: Fjöldi þinga sem þingmaður (hundraðshlutaröð).

Líffræðingurinn í fjárlaganefnd

Sigurjón Þórðarson er formaður fjárlaganefndar sem byrjaði feril sinn við að mæla losun og hreinsa frárennsli. Hann er með BS-próf í líffræði frá Háskóla Íslands, framhaldsnám í fráveitu- og vatnshreinsifræðum frá Cranfield á Englandi og var framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Norðurlands vestra frá 1992. Hann sat á þingi fyrir Frjálslynda flokkinn 2003–2007, hvarf úr þingsölum í sautján ár og sneri aftur 2024, nú fyrir Flokk fólksins. Á 157. löggjafarþingi er hann formaður bæði fjárlaganefndar og atvinnuveganefndar — og rödd sem þingið heyrir oftar en flestar aðrar.

Í vikunni hélt hann lengstu ræðu allra: 1.716 orð til varnar fjármálaáætlun 2027–2031. Yfir þingið allt hefur hann flutt 227 ræður, 32.427 orð, í 63 ólíkum málum. Yfir tíu þing — frá því 129. — eru ræðurnar 722 og orðin nærri 93.000. Þetta er þingmaður sem talar mikið, og talar oftast um sömu hluti.

Tvö stef sem aldrei víkja

Fyrra stefið er hafið. Sigurjón er líffræðingur sem treystir ekki líkönum Hafrannsóknastofnunar, og hann snýr aftur að því máli í ræðu eftir ræðu. Í umræðu um grásleppuveiðar í október lýsti hann frumvarpi um aukið atvinnufrelsi sem „frelsisfrumvarpi” og varaði við því að kvótasetning myndi „verja ráðgjöfina sem er að öllum líkindum röng”. Í sérstakri umræðu um stöðu hafrannsókna sagði hann að þungamiðja stofnunarinnar hefði „smátt og smátt færst yfir í að telja fiska og náttúruvernd” þegar hún ætti að setja nýtingu í forgang. Hann rakti hvernig markmið ráðgjafarinnar hefði verið fært úr 500.000 tonna jafnstöðuafla niður í 350.000 — og að jafnvel það hefði aldrei náðst. Í júní, þegar hálf öld var liðin frá lokum þorskastríðanna, benti hann á að þorskaflinn nú væri minni en árið 1976 og spurði hvort „veruleikinn [sé] rangur eða eru módelin og ráðgjöfin eitthvað broguð”.

Hér talar líffræðingurinn, ekki flokksmaðurinn. Röksemdafærslan er sú sama hvort sem ríkisstjórnin er hægri eða vinstri: ráðgjöfin stenst ekki gögnin, og gögnin eiga að ráða. Það er samhengi sem nær aftur til ársins 2005, þegar hann sakaði þáverandi utanríkisráðherra um að vera „illa upplýstur” um sjávarútveginn og leiðrétti hann með hlutfallstölum um fiskmarkaði.

Seinna stefið er landsbyggðin og dreifðar byggðir. Sigurjón er þingmaður Norðausturkjördæmis og talar fyrir Akureyri, Grímsey og sjávarbyggðir sem hann segir hafa „að mestu misst réttinn til að nýta nálæg fiskimið”. Í umræðu um borgarstefnu lýsti hann sjálfum sér sem Norðlendingi sem fyndist „fallegra að tala um höfuðstað Norðurlands, Akureyri” en „svæðisborg”, og lagði til að ríkisstofnanir sem þjóna landsbyggðinni — hann nefndi Rarik og Isavia innan lands — yrðu fluttar þangað. Sami þráður gengur gegnum afstöðu hans til evrunnar: í umræðu um gjaldmiðilsskýrslu sagði hann að „sjálfstæði Íslendinga skiptir máli” og vísaði í Hávamál um að „sælla [sé] að eiga lítið og vera sjálfstæður heldur en að vera undir aðra kominn”.

Þriðja hlutverkið: vörn ríkisstjórnarinnar

Það sem gerir þingveturinn forvitnilegan er þriðja hlutverkið, sem stangast á við hin tvö. Sem formaður fjárlaganefndar er Sigurjón nú varnarmaður stjórnarinnar í stærsta efnahagsmáli þingsins. Í vikunni mælti hann fyrir nefndaráliti meiri hluta um fjármálaáætlun og varði hverja forsendu: hóflegan hagvöxt á bilinu 2,2–2,4%, þá nýbreytni að byggja á spám Seðlabankans, og aðhald í útgjaldavexti sem hann sagði nema 8% á tímabilinu á móti 19% í tíð fyrri ríkisstjórnar. Í apríl hafði hann gengið lengra og óskað „þjóðinni til hamingju með þessa fjármálaáætlun” og kallað hana „bæði ábyrga og raunsæja”.

Maðurinn sem efast um líkön Hafró tekur líkön fjármálaáætlunarinnar í vörn. Það er ekki endilega mótsögn — fyrir Flokk fólksins er áætlunin tækifæri til að ná markmiðum um innviði, húsnæði og kjör lífeyrisþega — en það setur hann í óvenjulega stöðu fyrir mann sem hefur byggt feril á tortryggni gagnvart opinberum sérfræðingum.

Venjulega fólkið og kerfið

Undir öllum þremur hlutverkunum liggur fjórða stefið, og það er eldra en þau öll: tortryggni gagnvart kerfum sem koma illa við venjulegt fólk. Í október mælti Sigurjón fyrir frumvarpi Flokks fólksins um aðför og nauðungarsölu og spurði „hvers vegna venjulegt fólk sem sinnir sinni vinnu” lendi í þeirri stöðu „að missa heimili sitt”. Hann tók dæmi af öryrkja í Reykjanesbæ þar sem „57 millj. kr. eign” hefði farið á þrjár milljónir á uppboði, og tengdi það við vaxtastefnu Seðlabankans — sömu stofnunarinnar og hann gagnrýndi í gjaldmiðilsumræðunni fyrir „stórkarlalega vaxtastefnu”.

Sama tortryggni beinist að regluverki. Í umræðu um einföldun leyfisferla í umhverfis- og orkumálum studdi hann markmiðið en staldraði við 7. grein frumvarpsins og dró fram reynslu sína sem framkvæmdastjóri heilbrigðiseftirlits: hann lýsti því hvernig hugbúnaður á island.is hefði staðið á sér svo „ef einhver ætlaði að skrá hárgreiðslustofu á Blönduósi” þá hefði fólk „bara dottið út úr kerfinu”. Það er sjónarhorn embættismannsins úti á landi sem hefur séð miðlæg kerfi bregðast í framkvæmd. Í umræðu um fjölmiðlastyrki árið 2023 beitti hann sömu nálgun á annan málaflokk — taldi upp upphæðir, bar þær saman við aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum og spurði hvort fjármunum væri „vel varið”.

Ræðustíll: stærðfræði byggðanna

Sigurjón rökstyður með tölum. Hann telur tonn, prósentur og milljarða, og hann gerir það jafnvel þegar enginn hefur beðið um það. Í gjaldmiðilsumræðunni reiknaði hann út hvað aukin loðnuveiði hefði skilað; í hafrannsóknaumræðunni rakti hann fiskveiðidánartöluna 0,75 og útskýrði dægursveiflu grásleppunnar í vatnsmassanum. Þetta er stíll vísindamannsins sem getur ekki sleppt smáatriðunum — og stundum drukknar aðalatriðið í þeim.

Röksemdafærslan er endurnýtin. Í fjármálaáætlunarumræðunni vísaði hann fimm sinnum í „bls. 35”, þar sem fram kemur að forsendum verði ekki breytt þótt ný þjóðhagsspá berist. Hann notar tilvísunina sem skjöld: hver gagnrýni mætir sömu blaðsíðu. Það er aðferð manns sem hefur lesið skjalið og vill að aðrir lesi það líka, en virkar líka sem leið til að loka umræðu frekar en opna hana.

Hann sækir gjarnan í sögu og samanburð til að ramma inn deilu. Í gjaldmiðilsumræðunni vitnaði hann í Hávamál; í sjávarútvegsumræðu rakti hann hálfa öld frá þorskastríðunum; í ETS-umræðu setti hann losun Evrópusambandsins í hnattrænt samhengi og benti á að hún næði aðeins yfir „6–7% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda í heiminum”. Þetta er stíll sem leitar að stóru myndinni áður en hann ræðir smáatriðin — og notar hana til að gera tæknilega deilu að spurningu um meginreglu.

Einkennissetningar

Setningin „það er alveg ljóst” — 21 sinnum yfir þingið, sjö sinnum í vikunni einni — er vissumerki sem hann setur framan á fullyrðingar þegar hann heldur línu meiri hlutans undir gagnrýni. Hún á þátt í að hann lenti á lista yfir rispaða plötu vikunnar. Tilvísunin í þingmenn Sjálfstæðisflokksins, tólf sinnum, sýnir hver helsti pólitíski andstæðingur hans er — þeir Jón Pétur Zimsen, Sigríður Á. Andersen og Bryndís Haraldsdóttir eru meðal þeirra sem hann hefur oftast tekist á við.

Tónn: bjartsýnn og deilugjarn í senn

Sigurjón er óvenjulegur í stjórnarliðinu að því leyti að hann predikar bjartsýni. Í apríl ávítaði hann stjórnarandstöðuna fyrir „niðurrifstal” og „svartnætti” og sagði að árangur næðist „af ákveðinni bjartsýni og framsýni en ekki með hálfgerðu niðurrifstali”. Hann talar um tækifæri — í þara, í hugviti, í auknum veiðum — frekar en um vandamál.

En undir bjartsýninni er deilugjarn maður. Hann hikar ekki við að nefna andstæðinga með nafni og leiðrétta þá á þingi. Í júní benti hann á að talsmenn Miðflokks og Sjálfstæðisflokks vildu „bara setja [kvótakerfið] í formalín og ekki breyta einu né neinu”. Hann sækir í andstæður: stóru útgerðina gegn smábátunum, miðlæga stofnun gegn skipstjóranum, Reykjavík gegn landsbyggðinni. Það er rödd manns sem hefur eytt áratugum í að berjast við kerfi sem hann telur óréttlátt — og hefur ekki misst hitann.

Niðurstaða

Sigurjón Þórðarson hefur þrjár sjálfsmyndir á þingi: líffræðinginn sem efast um Hafró, byggðamanninn sem talar fyrir Norðurlandi, og formann fjárlaganefndar sem ver ríkisstjórnina. Fyrstu tvær eru gamlar og samkvæmar sjálfum sér; þær hefði mátt heyra orðréttar árið 2005. Sú þriðja er ný, og hún krefst þess að maðurinn sem treystir ekki opinberum líkönum biðji þingið að treysta einu slíku.

Vikan sýndi þetta í hnotskurn. Lengsta ræða þingsins var hans, og hún var ekki um hafið heldur um fjármálaáætlun — varin blaðsíðu fyrir blaðsíðu, með tölum sem hann kunni utan að. Hvort sjómaðurinn og líffræðingurinn lifa að lokum af í embætti talsmanns ríkisfjármála er spurning þingvetrarins. En eitt er ljóst: maðurinn sem mældi frárennsli á Norðurlandi vestra mælir nú forsendur ríkissjóðs — og hann gerir það með sömu sannfæringu og hann beitti gegn kvótakerfinu.

Löggjöf og atkvæðagreiðslur

Skýringar: 1. umræða • Í nefnd • 2. umræða • 3. umræða • Samþykkt