Leiðari: Vikan á Alþingi

Tuttugu og fimm atkvæðagreiðslur, 739 ræður og 55.905 orð — næstum tvöföldun frá vikunni á undan á öllum mælikvörðum. Þingið var ekki aðeins að störfum heldur í fullum spennutakti, og efnið sem knúði vélarnar áfram var þríþætt: stýrivaxtahækkun Seðlabankans, ESB-þjóðaratkvæðagreiðslan og almannatryggingafrumvarpið sem var samþykkt á fimmtudag.

Stýrivaxtahækkunin frá miðvikudegi — úr 7,25% í 7,5% — lagðist eins og blýþyngi yfir þingsalinn. Jón Pétur Zimsen kallaði hann „svartan dag" og krafðist þess að ríkisstjórnin kæmi efnahagsmálunum á dagskrá. Jens Garðar Helgason talaði um „óveðursskýin" og benti á að seðlabankastjóri hefði sjálfur varað við launavísitölutengingu almannatrygginga sem verðbólguhvetjandi — samdægurs og þingið samþykkti einmitt það frumvarp. Tímasetningin var svo kaldhæðnisleg að hún þurfti engan túlk.

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, tók á sig hlutverk fjármálaverjanda ríkisstjórnarinnar og skilaði sterkustu varnarræðu meirihlutans í vikunni. Hann játaði að vaxtahækkunin væru „algjörlega afleit tíðindi" en sneri svo vörninni í árás: Eigum við að fara aftur til 9,25% stýrivaxta og 10% verðbólgu? Eigum við að dusta rykið af fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar sem ætlaði halla til 2028? „Fólk getur treyst því að aðhaldsstig ríkisins muni herðast," sagði hann og lofaði hallalausum ríkissjóði 2027 — ári fyrr en áður var ráðgert. Þetta var ráðherra sem vissi að tölurnar væru á móti honum og valdi að gera spurningu stjórnarandstöðunnar að sinni.

ESB-umræðan var þriðju vikuna í röð á dagskrá og hefur fest sig sem meginás þingsins. Diljá Mist Einarsdóttir flutti tvær ræður á mánudegi sem endurspegla vel aðferð Sjálfstæðisflokksins: ekki beint nei við viðræðum, heldur kerfisbundin krafa um upplýsingar sem ríkisstjórnin vill ekki gefa. Skilyrði ríkisstjórnarinnar? Óljós. Þýðing já-atkvæðis? Ósvarað. Tímasetning atkvæðagreiðslu yfir sumarleyfi? Fordæmalaus. Málflutningurinn var skarpari en vanalega og snerist um að gera hverja ósvaraða spurningu að sönnunargagni gegn ríkisstjórninni. Flokkur fólksins, sem gerir þjóðaratkvæðagreiðsluna mögulega með atkvæðum sínum án þess að styðja aðild, er áfram skrýtnasti liðsmaður meirihlutans.

Fimmtudagurinn var síðan atkvæðadagur vikunnar. Almannatryggingafrumvarpið var samþykkt 33 gegn 21 með fjórum hjásetuatkvæðum — og þar sást áhugaverður klofningur. Framsóknarflokkurinn skilaði engum nei-atkvæðum en þrír greiddu ekki atkvæði og einn var fjarverandi. Það er ekki andóf en það er ekki stuðningur heldur — þetta er Framsóknarflokkurinn að fá bæði verðlaunin og trygginguna.

Veitingastaða- og gistihúsafrumvarpið fór í gegn með sömu meirihlutaskiptingu, 31 gegn 23, og sýndi sömu flokkaskipan: ríkisstjórnin saman, stjórnarandstaðan saman, engir úthverf. Frumvarpið um innviðafélag og réttindi starfsmanna ríkisins gengu bæði til annarrar umræðu. Ný frumvörp um verndar- og orkunýtingaráætlun og ráðstöfun viðbótariðgjalds til séreignarsparnaðar komu inn á dagskrá. Eitt þingmannafrumvarp var lagt fram — um stöðu íslenskrar tungu.

Lengd þingfunda varð umdeildasta málið í vikulokin. Sigríður Á. Andersen gagnrýndi að sífellt væri vikið frá þingskapalögum og krafðist atkvæðagreiðslu strax. Pawel Bartoszek, stjórnarþingmaður, viðurkenndi opinskátt að hann hefði talið samkomulag liggja fyrir um að fara ekki í atkvæðagreiðslu — sem er einkennilegt innlegg þar sem það varpar ljósi á samskiptabrest innan meirihlutans sjálfs. Bergþór Ólason staðfesti svo að ákvörðunin um að krefjast atkvæðagreiðslu hafi verið tekin á þingflokksfundi Miðflokksins klukkan eitt — og upplýsti um trúnaðarmál þingflokksins með blessun þingflokksformanns.

Mætingin segir sína sögu. Sjálfstæðisflokkurinn var 20,4% fjarverandi í atkvæðagreiðslum — hæst allra flokka í heildarfjölda. Viðreisn og Framsóknarflokkurinn voru hlutfallslega svipaðir, í kringum 20%. Miðflokkurinn og Flokkur fólksins mættu agaðast. Það þýðir að á sömu viku og Sjálfstæðisflokkurinn gagnrýnir ríkisstjórnina hvað harðast um efnahagsmál og ESB skilar flokkurinn lélegri mætingu á þinggólfið sjálft. Gagnrýni sem ekki er studd atkvæðum veikist.

Þetta var vika þar sem þrjú stór öfl toguðust á — vaxtaumhverfi, Evrópustefna og velferðarútgjöld — og þingið sýndi bæði kraft og veikleika í meðhöndluninni. Kraftinn: 25 atkvæðagreiðslur, efnismiklar umræður, raunveruleg löggjafarvinna. Veikleikinn: ríkisstjórnin samþykkir verðbólguhvetjandi löggjöf samdægurs og Seðlabankinn hækkar vexti, og enginn í meirihlutanum virðist vilja tala um samhengið. Þetta er ekki slæmt þing. Þetta er þing sem neitar að þekkja sína eigin mótsögn.

Viðurkenningar þingsins

Löggjafarþing 157 • Einkenni og mynstur vikunnar á Alþingi

Ræða vikunnar

Besta ræðan — að mati þingskoðara okkar.

Ása Berglind Hjálmarsdóttir opnaði vikuna á mánudegi með ræðu um fangelsismál sem var hvort tveggja í senn: vel undirbúin fyrirspurn til dómsmálaráðherra og stefnuyfirlýsing um hvert íslenskt fangelsiskerfi ætti að stefna.

„Fangelsismál eru í eðli sínu prófsteinn á styrk réttarríkisins," hóf hún og hélt þeirri röksemdaframvindu alla leið. Hún spurði um Stóra-Hraun, um skipulag nýs fangelsis til endurhæfingar, um aðgreiningu fanga eftir áhættumati, um menntun og starfsþjálfun fanga, um sálfræðiþjónustu og um starfsaðstæður fangavarða. Sex spurningar sem mynda heild. Ræðan var 650 orð og ekkert af þeim var til spóna.

Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, dómsmálaráðherra, svaraði með efnislegum upplýsingum: útboð vegna jarðvegsvinnu á Stóra-Hrauni á næstu vikum, 128 afplánunarrými, stækkun opna fangelsisins að Sogni, frumvarp um brottvísun erlendra fanga. Grímur Grímsson bætti við sögulegri yfirsýn og minntist á grunn að fangelsi sem stóð árum saman „óhreyfður austarlega í borginni." Það er fangelsismálaumræðan í hnotskurn: allir sammála um vandann, enginn tilbúinn að borga.

Ása Berglind fékk hápunktinn ekki vegna orðsnilldar heldur vegna þess að hún gerði fangelsismálin að stærri spurningu en þau hafa verið á þessu þingi. Rannsóknin sem hún vitnaði í — 43% minni endurkomutíðni með markvissri endurhæfingu — var eini gagnapunkturinn sem raunverulega skipti máli. Restin var formfesta. Gagnapunkturinn var röksemdin.

Ása Berglind Hjálmarsdóttir (Sf) — 650 orð um Fangelsismál (2026-03-16).

Beittasta spurningin

Hvassasta spurning eða áskorun vikunnar í umræðum.

Diljá Mist Einarsdóttir spurði heilbrigðisráðherra um fækkun endómetríósuaðgerða hjá Klíníkinni og skilaði þeirri spurningu sem hægt er að vera viss um að einhver í ráðuneytinu hafi lesið tvisvar.

Málið er einfalt í grunninn: kvóti Klíníkunnar var minnkaður úr 170 aðgerðum í 111 á árinu 2026, biðlistar lengdust og konur bíða í verkjum og óvissu um frjósemi. Diljá byrjaði á tímasetningunni — mars er alþjóðlegur mánuður endómetríósu — og fór síðan kerfisbundið í gegnum staðreyndirnar. Meðalkostnaður aðgerða á Klíníkinni er allt að helmingi lægri en á Landspítala. Reynslumesti endóskurðlæknir landsins starfar þar. Þrátt fyrir þetta var kvótinn lækkaður.

Og svo kom setningin: „Endósjúklingar vilja að það sé hlustað á þá og upplifa að hæstv. ráðherra taki ítrekað ákvarðanir um líf þeirra og heilsu án þess að raddir þeirra fái að heyrast."

Þetta er spurning sem neyðir ráðherra til að velja: annaðhvort hlustar hún á sjúklingana eða hún útskýrir af hverju hún gerir það ekki. Báðar leiðir eru slæmar pólitískt. Styrkleikar spurningarinnar eru þríþættir: hún er rökstudd með tölum, tímasett á réttum augnabliki, og orðuð í rödd þeirra sem málið varðar. Diljá talaði ekki um sjúklingana — hún lét þá tala.

Diljá Mist Einarsdóttir (Sj) — um fækkun endómetríósuaðgerða hjá Klíníkinni (2026-03-18).

Gögn frá opnum gögnum Alþingis (althingi.is). Búið til 2026-03-22.

Þingmaður vikunnar

Ítarleg greining á einum þingmanni í hverri viku

Diljá Mist Einarsdóttir
Sjálfstæðisflokkur

Fædd 1987-12-21

Stúdentspróf VÍ 2006. BA-próf í lögfræði frá HÍ 2009. MA-próf í lögfræði frá HÍ 2011. Hdl. 2012. LLM-próf í alþjóðlegum umhverfis- og auðlindarétti frá HÍ 2017. Hrl. 2018.

154 ræður á þinginu

32,998 orð samtals

214 orð að meðaltali

Ræður: Fjöldi ræðna á þinginu (hundraðshlutaröð). Mæting: Þátttaka í atkvæðagreiðslum. Flokkshollusta: Hlutfall atkvæða í samræmi við flokksmeirihluta. Breidd: Dreifing á mál (hundraðshlutaröð). Reynsla: Fjöldi þinga sem þingmaður (hundraðshlutaröð).

Diljá Mist Einarsdóttir er hæstaréttarlögmaður sem varð þingmaður, formaður utanríkismálanefndar sem varð stjórnarandstöðuþingmaður, og kona sem fékk „beittustu spurningu vikunnar" á sama tíma og hún var þriðji ræðumaðurinn á listanum yfir flest orð á þinggólfinu. Í vikunni 16.–22. mars sagði hún 2.858 orð í 26 ræðum, sem er töluvert yfir meðallagi þingmanna — og sýnir hversu vítt hún dreifir sér.

Hún er fædd í Reykjavík árið 1987, dóttir hæstaréttarlögmanns og sálfræðings. Menntaferillinn er einbeittur: stúdentspróf úr Verzlunarskóla Íslands, BA- og MA-próf í lögfræði frá Háskóla Íslands, hæstaréttarlögmannspróf 2018 og LLM-próf í alþjóðlegum umhverfis- og auðlindarétti þar á milli. Hún starfaði hjá Lögmáli ehf. í sjö ár og var stundakennari í lögfræði áður en hún hljóp úr klefa lögmannsstofunnar og inn í framherslu stjórnmálanna sem aðstoðarmaður utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra frá 2018 til 2021.

Sjálfstæðismennska Diljár kemur ekki úr borgarastéttinni heldur úr ungliðahreyfingunni. Hún var varaformaður Sambands ungra sjálfstæðismanna áður en hún var tvítug, varaformaður Heimdallar, varaborgarfulltrúi. Formennska í skólanefnd Borgarholtsskóla á milli. Þetta er ferill sem sýnir kerfistrúnað — trú á stofnanir Sjálfstæðisflokksins og þolinmæði til að vinna sig upp í gegnum þær.

Hún hefur setið á Alþingi sem þingmaður Reykjavíkurkjördæmis norður síðan 2021. Á fyrsta kjörtímabili var hún 4. varaforseti Alþingis, sat í efnahags- og viðskiptanefnd og utanríkismálanefnd, og var formaður beggja nefndanna á ólíkum tímum. Hún hefur setið í Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES og þingmannanefnd Íslands og ESB. Sex þing. 510 ræður. Rúmlega 122 þúsund orð á þingpallinum. Þetta eru tölur sem sýna þingmann sem hefur aldrei hætt að tala — og sjaldan sagt sömu hlutina tvisvar.

Flokkshollusta er 94,8%, sem er hátt en ekki fullkomið. Þar felast 33 frávik frá flokksmeirihlutanum, og áhugaverðasta mynstrið kemur í ljós þegar þau eru skoðuð. Fimm atkvæði um framkvæmdaáætlun í kynjajafnréttismálum í febrúar 2026 sýna Diljá greiða atkvæði á móti sínum eigin flokki í sumum atkvæðum og með í öðrum. Hún kaus „já" þegar flokkurinn sat hjá, og sat hjá þegar flokkurinn kaus „já." Þetta er ekki uppreisn — þetta er lögfræðingur sem les hvern lið og tekur afstöðu eftir efni. Hvort flokknum líkar það eða ekki.

Tíu boðaðar fjarvistir snúa að málum sem Sjálfstæðisflokkurinn var samhljóða um — sýslumaður, áhafnir skipa, framhaldsskólar — og eru líklegri til að endurspegla persónulegar eða faglegar skuldbindingar utan þings en stefnumótandi mótmæli.

Utanríkismálavöðullinn

Utanríkismálin eru greinilega hjartað í þingstörfum Diljár. Í janúar flutti hún nær 2.000 orða ræðu um stöðu alþjóðamála sem var í raun yfirlýsing um utanríkismálastefnu Sjálfstæðisflokksins. Hún taldi upp aðgerðir fyrrverandi utanríkisráðherra flokksins — framkvæmdir á öryggissvæðinu í Keflavík, endurvakningu varnarmálaskrifstofunnar, Bjarnaból, fjölþáttaógnadeildina, JEF-sveitirnar, norðurslóðaskýrsluna, Grænlandsskýrsluna — og bar þær saman við það sem hún kallaði aðgerðaleysi núverandi ríkisstjórnar.

„Það voru nefnilega ekki allir sem vöknuðu bara fyrst upp við vondan draum í öryggis- og varnarmálum fyrir korteri síðan eins og Evrópusambandið," sagði hún, og meinti ekki aðeins ESB heldur núverandi utanríkisráðherra persónulega. Gagnrýnin sýnir stíllinn: kerfisbundin, rökstudd og stöðugt borin upp.

Þegar hún spurði utanríkisráðherra hvort Bandaríkin svari ekki lengur símanum — og fékk staðfestingu — nýtti hún það strax sem sönnunargagn. „Samskiptin voru ekki í þessu horfi þegar ég var aðstoðarmaður í utanríkisráðuneytinu, það var bara ekki þannig." Þetta er ekki laus staðhæfing heldur vitnisburður, og Diljá veit muninn.

ESB sem skotmark og vopn

ESB-þjóðaratkvæðagreiðslan hefur gefið Diljá vettvang sem hún nýtir af fullum krafti. Málflutningur hennar í vikunni var fínlegur: hún mótmælir ekki sjálfri atkvæðagreiðslunni — „um það er þingmeirihluti" — heldur þéttir gagnrýnina að þrennu. Hvaða skilyrði setur ríkisstjórnin? Hvað þýðir „já"? Og af hverju er kosið yfir sumarleyfi?

„Engri heilvita ríkisstjórn hefur nokkru sinni dottið þetta í hug," sagði hún um framgang ESB-málsins án þingmeirihluta á bak við aðild — og gerði Flokk fólksins ábyrgan á stöðunni. Þetta er beitt vegna þess að það sundrar liðsmönnum meirihlutans. Flokkur fólksins greiðir atkvæði með þjóðaratkvæðagreiðslunni en er á móti aðild; Diljá bendir á þá mótsögn og lætur hana vinna fyrir sig.

Orðaval hennar er vert að skoða. Hún talar um „óútfyllt umboð," um „efnislitla" þingsályktunartillögu, um orðin „forræði þjóðarinnar" sem koma aðeins tvisvar fyrir og þá sem tilvísun í 16 ára gamlan texta. Lögfræðingurinn les tillöguna orðrétt og dregur ályktanir af því sem þar stendur ekki. Þetta er málflutningur í réttarsal, ekki þingumræða — og hann virkar.

Loftmengun og endómetríósa

En Diljá er ekki einungis utanríkismálaþingmaður. Í vikunni spurði hún mennta- og barnamálaráðherra um áhrif svifryksmengunar á útivist leikskólabarna — og lýsti ástandinu á persónulegan hátt: „Ég bý sjálf í Reykjavík og er ekki í sérstaklega viðkvæmri stöðu en ég fann samt fyrir ógeðinu á göngu með hundinn minn." Hundurinn er hvítur og feldurinn sýndi svifryksástandið betur en nein mælitæki.

Loftgæðaspurningin varð til vegna ábendinga frá foreldrum leikskólabarna og hún nýtti tækifærið til að benda á að Reykjavík þrífur íbúðargötur aðeins einu sinni á ári — sjaldnar en Kópavogur og Hafnarfjörður. Inga Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, svaraði með löngum tilvísunum í lög og reglugerðir og vísaði ábyrgðinni til sveitarfélagsins. Bryndís Haraldsdóttir benti svo á augljósa mótsögnina: ráðherra sem er oddviti í ríkisstjórn „sem hefur sagst vera samhentasta ríkisstjórnin sem sögur hafa farið af" á að geta hringt í Ráðhúsið.

Endómetríósumálið er þó sterkasta dæmið um hvernig Diljá vinnur heilbrigðismál. Fyrirspurnin var skörp og vel tímasett — mars er alþjóðlegur mánuður endómetríósu — og hún byggði málið á þremur stoðum: biðlistar hafa lengst, meðalkostnaður aðgerða er helmingi lægri á Klíníkinni en á Landspítala, og ráðherra hefur minnkað kvóta Klíníkunnar úr 170 í 111 aðgerðir á ári. Tilvitnunin sem hlaut „beittasta spurningu vikunnar" er þess virði að endurtaka: „Endósjúklingar vilja að það sé hlustað á þá og upplifa að hæstv. ráðherra taki ítrekað ákvarðanir um líf þeirra og heilsu án þess að raddir þeirra fái að heyrast."

Þetta er ekki spurning. Þetta er ásökun klædd í tilfinningalegt málfar sjúklinganna sjálfra. Og hún virkar vegna þess að Diljá hefur unnið málið frá byrjun — hún tekur fram að hún hafi „reglulega tekið upp málefni endósjúklinga" frá því að hún tók sæti á Alþingi. Þetta er ekki eins dags gagnrýni heldur röð fyrirbæra sem sannar kerfisbundna eftirfylgni.

Stílbragðið

Diljá er þingmaður sem þakkar ávallt „hv. þingmanni" — 34 sinnum á þessari önn samkvæmt tölum — og byrjar nánast hverja ræðu á „Virðulegi forseti." Kurteisin er einlæg en hún er líka skjaldborg. Á bak við hana kemur málflutningur sem er skarpur, lagalegur og stöðugt á sömu nótum: kröfur um upplýsingar, tilvísanir í skjöl og skýrslur, persónuleg reynsla sem ramma, og alltaf — alltaf — spurning sem ráðherrann vill ekki svara.

Veikleikinn, ef hann er til, er í nálguninni sjálfri. Kerfisbundin gagnrýni sem aldrei breytist í tón getur orðið fyrirsjáanleg. Þegar utanríkisráðherra veit fyrirfram hvaða spurningar koma er auðveldara að undirbúa svar — eða þá að svara ekki, sem er jafn áhrifaríkt þegar spyrjandinn hefur ekki nýjar breytur í leiknum. Diljá er betri í sókn en hún er í vörn; hún greinir vandamál betur en hún leggur til lausnir.

En í þessari viku — þegar stýrivaxtahækkun, ESB og endómetríósa voru öll á dagskrá — sýndi Diljá Mist hversu marga strengi hún hefur á boga. Lögfræðingurinn las tillöguna. Sjálfstæðiskonan varði fullveldið. Þingkonan hlýddi á sjúklingana. Og hundaeigandinn lýsti svifrykinu.

Fáir þingmenn á 157. löggjafarþingi dreifa sér jafn vítt og halda jafn föstum tökum á hverju máli. Spurningin er hvort dreifing orkunnar þýði að ekkert eitt mál verði hennar — eða hvort einmitt þetta er styrkleikastaðan: þingmaður sem getur tekist á við hvaða ráðherra sem er, í hvaða málaflokki sem er, og skilið eftir sig spurningu sem hangir í loftinu eftir að fundinum er slitið.

Löggjöf og atkvæðagreiðslur

Mál í vinnslu

Mál í vinnslu

Skýringar: 1. umræða • Í nefnd • 2. umræða • 3. umræða • Samþykkt