Leiðari: Vikan á Alþingi

Átta sinnum endurtók Sigríður Á. Andersen sömu kröfuna um málsmeðferðarbrot í atvinnuveganefnd. Fjórtán sinnum stóð Jón Gunnarsson upp til að halda sömu ræðuna í nýjum orðum. Fimmtán sinnum bætti Bergþór Ólason stjórnarskrárlegum undirtóni við sömu rökin. Þetta var vika þar sem stjórnarandstaðan fann eitt mál sem hún trúði á og hamraði á því þar til forseti þingsins greip inn í -- og úrskurður hans gerði málið verra.

Tölurnar segja eina sögu, raunveruleikinn aðra. 239 ræður og tæplega 58 þúsund orð líta út eins og venjuleg vinnuvika. 58 atkvæðagreiðslur gagnvart einni í síðustu viku gefa til kynna þing á fullu afli en þegar gögnin eru sundurgreind kemur í ljós að meirihluti umræðutímans fór í eitt efni: veiðistjórn grásleppu og þá nefndarbaráttu sem fylgdi í kjölfarið. Tuttugu og fjórar ræður um grásleppuna sjálfa, tólf um fund með forseta og fjórar um frumvarpið. Það eru fjörutíu ræður af 239 sem snúast um hvort einn fiskur hafi fengið sómasamlega þinglega meðferð.

Efnislega snýst grásleppumálið um hvort breyta eigi veiðistjórn á stofni sem Hafrannsóknastofnun hefur ráðgefið um. Minnihlutinn segir málið brjóta gegn stjórnarskrárvörðum atvinnuréttindum. Meirihlutinn segir lýðræðislega afgreiðslu í nefnd. En raunverulegu átökin snúast ekki um fiskinn heldur um vinnubrögð: meirihluti atvinnuveganefndar afturkallaði samþykkta beiðni um sérfræðiálit frá Lagastofnun Háskóla Íslands. Minnihlutinn skaut til forseta. Forseti úrskurðaði að hann gæti ekki hlutast til um innri málefni nefnda – úrskurður sem Bergþór Ólason sagði gera 62. grein starfsreglna fastanefnda að markleysu. Sigríður gerði formlegan fyrirvara. Jón Gunnarsson kallaði vinnubrögðin „yfirgangur og dónaskapur“ og sagði réttindum minni hlutans vera vegið.

Á meðan grásleppan eyddi lofti þingsins náðu fimm lagafrumvörp fram að ganga í þriðju umræðu. Verndar- og orkunýtingaráætlun var samþykkt 48-0. Kosningalög samþykkt 48-0. Slysatryggingar almannatrygginga 33-0 með 14 hjásætum. Brottfall Heyrnar- og talmeinastöðvar 48-0. Sameining Skipulagsstofnunar og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar 45-3. Fimm lög á einum degi og eina raunverulega deilan var fiskveiðifrumvarpið sem skiptist 27 gegn 19 með einn hlutlausan. Þetta er hinn skilvirki ríkisstjórnarmeirihluti: hann samþykkir lög hraðar en stjórnarandstaðan nær að lesa þau.

Utan grásleppunnar voru tvær umræður sem skiluðu efni. Jón Pétur Zimsen notaði PISA-tölur til að reikna út að 300 nemendur á ári séu rændir tækifæri vegna þess að Ísland er hrunið úr 10% í 2-3% á hæstu þrepum. Inga Sæland svaraði með óvenjulegri hreinskilni: skóli án aðgreiningar er „barn síns tíma.“ Það er sjaldgæft að ráðherra viðurkenni að kerfi á hennar ábyrgðarsvæði sé úrelt og enn sjaldgæfara að hún noti nákvæmlega þau orð. Skipulögð brotastarfsemi fékk sína sérstöku umræðu þar sem Karl Gauti Hjaltason rifjaði upp að sömu viðvörunarorð hafi staðið í skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra síðan 2008. Átján ár. Sömu varúðarorð. Enginn hefur brugðist við.

Stöðugleikareglan fékk líka sína umferð. Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir og Þorgrímur Sigmundsson rökstuddu bæði að reglan ýtti undir skattahækkanir í stað útgjaldahemla. Hildur Sverrisdóttir tók saman stöðuna: reglan gæti heitið skattaregla. Bergþór Ólason kom inn á sama grundvallaratriði: hækkað lánshæfismat hefði „alveg eins getað verið rökstutt með útgjaldareglu“ -- stöðugleikareglan er endurskírð og stendur veik sem slík.

Í atkvæðasölum var aginn enn á sínum stað. Viðreisn var með 141 fjarverandi atkvæði, hæst allra, sem endurspeglar ráðherratíma frekar en pólitískan ágreining. Sjálfstæðisflokkurinn skilaði 75 hlutlausum atkvæðum - fjórði hver greiðsla flokkanna var hvorki já né nei. Þetta er flokkur sem velur vandlega hvenær hann stendur gegn ríkisstjórninni og hvenær hann kýs að vera ósýnilegur.

Sextíu og sex þingmenn komu saman í þingsalnum í vikunni og þrettán þeirra greiddu atkvæði án þess að taka einu sinni til máls. Átta sinnum endurtók Sigríður sömu kröfuna og forseti úrskurðaði að hann gæti ekkert gert. Kaldhæðnin er fullkomin: þingmaðurinn sem talar mest á Íslandi og forseti sem hlustar á öll orðin komast bæði að sömu niðurstöðu – af mismunandi ástæðum – að orðin duga ekki. Þetta er Alþingi sem kýs í einu hljóði og deilir í öðru, og þegar einhver tekur eftir er málið búið.

Viðurkenningar þingsins

Löggjafarþing 157 • Einkenni og mynstur vikunnar á Alþingi

Viðurkenningadálkurinn

Forseti beindi því til þingmanna að gæta orða sinna. Það gerist sjaldan. Enn sjaldnar er ástæðan ekki óstýrilát reiði heldur vel valin orð – Jón Gunnarsson vissi nákvæmlega hvað hann var að segja og hvernig það myndi hljóma. Þetta var vika þar sem örfáir tóku öll áhætturnar og sömu nöfnin komu upp aftur og aftur.

Ræða vikunnar

Besta ræðan — að mati þingskoðara okkar.

Jón Gunnarsson (Sjálfstæðisflokkur) tók sér 182 orð til þess sem margir ná ekki í þúsund: hann fangaði andrúmsloftið. Almannatryggingafrumvarpið og tenging bóta við launavísitölu hafði vakið harða umræðu þar sem félags- og húsnæðismálaráðherra og stjórnarandstaðan skiptust á hörðum orðum. Jón endurtók ekki efnisrökin. Hann greip í tóninn. „Þetta er eins og ótíndur götustrákur sé hér á ferð en ekki ráðherra í ríkisstjórn Íslands.“ Síðan bætti hann við efnisatriðinu sem vó þyngst: fyrrverandi félagar ráðherrans úr verkalýðshreyfingunni, Samtök atvinnulífsins og seðlabankastjóri eru öll sammála andstöðunni. Þegar allir nema ráðherrann sjálfur eru á sömu hlið er spurningin ekki lengur hver hefur rétt fyrir sér heldur hvers vegna ráðherrann hlustar ekki. Forseti svaraði ræðunni með formlegum aðvörunarorðum – sem þýðir að ræðan nálgaðist mörkin en fór ekki yfir þau. Sjö orð sem forseti þurfti að bregðast við vógu þyngra en sjö hundruð orða greining.

Jón Gunnarsson (Sj).

Beittasta spurningin

Hvassasta spurning eða áskorun vikunnar í umræðum.

Jón Pétur Zimsen (Sjálfstæðisflokkur) spurði: „Hver ber ábyrgð á því að 300 nemendur séu í raun rændir þessari afburðahæfni?“ Spurningin er einföld. Gögnin á bak við hana eru það ekki. Ísland er komið niður í 2% nemenda í hæstu þrepum PISA í náttúruvísindum, samanborið við 8-9% á Norðurlöndunum. Zimsen reiknaði út hvað talan þýðir: 300 börn á ári sem hefðu getað leitt rannsóknir, þróað tækni og dregið nýsköpunarvagninn en fá aldrei tækifæri. Hann notaði ekki tölurnar til að sýna vanda heldur til að úthluta ábyrgð. Enginn rétti upp hönd. Inga Sæland viðurkenndi þó að skóli án aðgreiningar væri „barn síns tíma“ – sú tegund hreinskilni sem sjaldnast kemur frá ráðherra sem á kerfið sem hún er að gagnrýna. Þegar spurning fær ekki svar en knýr fram viðurkenningu hefur hún náð lengra en flest sem sagt er í þingsalnum.

Jón Pétur Zimsen (Sj).

Rispuð plata

Þingmenn sem endurtaka sig mest — sömu orðatiltæki, endurunnin rök og endurtekin dæmi.

Sigríður Á. Andersen sló á tvo strengi í sextán ræðum: Landspítalann og atvinnuveganefndina. Málsmeðferðarbrot í atvinnuveganefnd kom upp átta sinnum. Krafan var alltaf sú sama: meiri hlutinn afturkallaði samþykkta beiðni um sérfræðiaðstoð og það er brot á starfsreglum. Bergþór Ólason bætti stjórnarskrárlegum undirtóni við í fimmtán ræðum og vísaði sjö sinnum til 62. greinar starfsreglna. Jón Gunnarsson endurtók rökin um réttindi minni hlutans níu sinnum í fjórtán ræðum. Þrír þingmenn úr tveimur flokkum báru þrjátíu og fimm sinnum sömu kröfuna í sömu vikunni. Annaðhvort hlustar enginn eða rökin eru svo sterk að þau þola endurtekninguna. Þessa vikuna var svarið bæði: enginn hlustaði og rökin þoldu það.

1. Sigríður Á. Andersen (Miðflokkurinn)

Sló á tvo strengi í sextán ræðum: Landspítalann og atvinnuveganefndina. Lögfræðingurinn í henni neitar að hætta fyrr en málsmeðferðin er rétt -- og ef það þýðir að segja sömu setninguna átta sinnum þá segir hún hana átta sinnum.

• “Landspítalinn og einkaaðilar” (3×) — Krafðist svara um hvers vegna Landspítali beið þar til neyðarástand var lýst yfir til að þiggja aðstoð einkaaðila.
• “Málsmeðferðarbrot í atvinnuveganefnd” (8×) — Endurtók að meiri hlutinn hefði brotið gegn samþykktri nefndaráætlun um sérfræðiaðstoð Lagastofnunar.
• “Varúð við skipulagða glæpastarfsemi” (2×) — Varaði við of víðtækum heimildum ákæruvalds án nægs eftirlits.

2. Bergþór Ólason (Miðflokkurinn)

Bætti stjórnarskrárlegum undirtóni við málsmeðferðarátökin. Þar sem Sigríður lagði fram lagatexta lagði Bergþór fram fordæmi -- og samanburðurinn við síðasta sumar var ætlaður til að minna meiri hlutann á hvert þessi leið getur farið.

• “62. grein starfsreglna og vísun til forseta” (7×) — Vísaði formlega til réttar minni hlutans til að skjóta til forseta þegar beiðni um sérfræðiaðstoð er hafnað.
• “Samanburður við júlíkreppuna 2025” (3×) — Varaði við að vinnubrögð meiri hlutans endurspegluðu þingkreppuna í sumar.

3. Jón Gunnarsson (Sjálfstæðisflokkur)

Einbeitti sér nánast eingöngu að atvinnuveganefndinni í fjórtán ræðum. Sömu rökin í nýjum setningum, ræðu eftir ræðu. Húsnæðisráðherraátökin voru skörp en stutt útúrdúr -- rispuð plata Jóns var nefndarbaráttan og hún var rispuð af ásettu ráði.

• “Réttindi minni hlutans í atvinnuveganefnd” (9×) — Hélt því fram að meiri hlutinn hefði brotið þingskapalög með því að afturkalla samþykkta umsagnarbeiðni til Lagastofnunar.
• “Stjórnarskrárvarin atvinnuréttindi” (3×) — Setti grásleppumálið í stjórnarskrárlegt samhengi um atvinnuréttindi, ekki smáatriði í sjávarútvegi.

Gögn frá opnum gögnum Alþingis (althingi.is). Búið til 2026-02-22.

Þingmaður vikunnar

Ítarleg greining á einum þingmanni í hverri viku

Sigríður Á. Andersen
Miðflokkurinn

Fæddur 1971-11-21

Stúdentspróf MR 1991. Lögfræðipróf HÍ 1999. Hdl. 2001.

192 ræður á þinginu

76,647 orð samtals

399 orð að meðaltali

Sigríður Á. Andersen flutti sextán ræður í vikunni og var enn á ný sá þingmaður sem mest talaði á Alþingi. Þetta er ekki tilviljun. Þetta er aðferðafræði. Fyrrverandi dómsmálaráðherra sem yfirgaf Sjálfstæðisflokkinn haustið 2024 tók sæti á þingflokksformannsstóli Miðflokksins ári síðar og hefur síðan breytt pontu Alþingis í réttarsal þar sem hún er bæði saksóknari og dómari — og ákæran beinist jafn oft að meirihluta nefnda og að ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Morgunblaðið kýs hana ræðudrottningu haustþingsins 2025, með 789 mínútur í pontu. Á vorþinginu hefur hún haldið þeim titli. 192 ræður og rúmlega 76 þúsund orð á þessu þingi, langt umfram hvern annan þingmann. Lögfræðingurinn frá LEX hefur fundið sér nýjan réttarsal.

Efnisyfirlit

Málsmeðferðin er málið

Stærsta baráttumál Sigríðar í vikunni var ekki einstakt lagafrumvarp heldur spurningin um hvernig Alþingi meðhöndlar eigin reglur. Grásleppumálið í atvinnuveganefnd varð að prófsteini – ekki vegna grásleppunnar heldur vegna þess sem gerðist í nefndinni. Meiri hlutinn hafði samþykkt að leita álits Lagastofnunar á frumvarpinu. Enginn mótmælti. Svo sneri meiri hlutinn sér við og setti málið á dagskrá án þess að álitið lægi fyrir. Sigríður greip í þetta og hleypti af stað keðjuverkun sem tók tvö dagskrármál og tuttugu og eina ræðu: hún krafðist fundar þingflokksformanna, gagnrýndi forseta þingsins og hélt áfram þar til forseti frestaði fundi og kallaði formenn á fund sinn.

„Ég vissi ekki betur en að það hefði verið sátt um það í hv. atvinnuveganefnd,“ sagði hún á þriðjudaginn. „Það álit liggur ekki fyrir en allt að einu er þessu máli nú hent hér fram og án nokkurs samráðs við þingflokksformenn.“ Orðavalið — „hent hér fram“ — er meðvitað. Sigríður velur orð sem leggja siðferðilegan dóm á meiri hlutann án þess að hækka röddina.

Þetta er ekki ný nálgun hjá henni. Rispuðu-plötu-stigið — átta endurtekningar á sama atriðinu um málsmeðferðarbrot í atvinnuveganefnd samkvæmt ræðugreiningu vikunnar — segir meira en orðin sjálf. Sigríður notar endurtekninguna sem tæki: ef meiri hlutinn getur ekki svarað sömu spurningunni í áttunda skiptið er spurningin orðin sönnunargagn.

Úrskurður forseta varð svo annað stórmál vikunnar. Forseti úrskurðaði um rétt nefndarmanna til að skjóta ágreiningi um sérfræðiaðstoð til forseta samkvæmt 62. grein starfsreglna fastanefnda. Sigríður gerði fyrirvara við úrskurðinn og benti á þingskapalögin: „Tilvísun til 5. mgr. 8. gr. þingskapalaga er alveg fortakslaus um það að forseti hafi umsjón með starfi þingnefnda.“ Bergþór Ólason kallaði úrskurðinn „einhvers lags 71. gr. nefndarstarfsins“ — sem þýðir að meiri hlutinn geti hvenær sem er afturkallað samþykktar ákvarðanir nefndar. Sigríður hvatti forseta til ítarlegrar endurskoðunar en gerði það kurteislega: „Ég ætla því að leyfa mér að gera fyrirvara við þennan úrskurð en hvet forseta til að skoða þessi mál ítarlega.“ Lögfræðingurinn veit að formlegur fyrirvari vegur þyngra en uppnám.

Heilbrigðiskerfið og eftirlitshlutverkið

Hitt aðalþemað var heilbrigðismál og félagsmál. Sigríður krafðist svara um hvers vegna Landspítali beið þar til neyðarástandi var lýst yfir til að þiggja aðstoð einkaaðila á Klíníkinni og spurði hvers vegna kerfið virkar þannig að opinber stofnun þurfi að vera komin í kreppu áður en einkaaðili fær inni. Þetta er lögfræðileg nálgun á heilbrigðismál: ekki áhyggjur af sjúklingum heldur áhyggjur af ferlinu og ferlið er hennar heimavöllur.

Almannatryggingar og bótahækkanir tengdu saman félagsmálaþráðinn. Hún tók þátt í umræðu um tengingu bóta við launavísitölu og spurði hvernig stofnframlög yrðu fjármögnuð. Í ræðu úr fjárlagaumræðunni í haust orðaði hún þetta svona: „Það nægir ekki að hæstv. ráðherra segi bara að þessu verði reddað. Það þarf að svara þinginu því hvernig þetta er hugsað. Hingað til hafa þessi stofnframlög ekki verið fjármögnuð.“ Ráðherrar mega ekki komast upp með yfirlýsingar án tölulegs rökstuðnings. Þetta er eitt af skýrustu einkennum Sigríðar á vorþinginu: hún krefst talna þar sem aðrir sætta sig við fyrirheit.

Skýrsla greiningardeildar ríkislögreglustjóra um skipulagða brotastarfsemi bætti þriðju víddinni við vikuna. Sigríður varaði við of víðtækum heimildum ákæruvalds án nægs eftirlits – áhugavert sjónarhorn frá fyrrverandi dómsmálaráðherra sem þekkir vel valdheimildirnar sem hún er að gagnrýna.

Ræðustíll

Sigríður byggir ræður eins og málatilbúnað. Hún byrjar á lagaákvæðinu, vísar í fordæmi og dregur svo ályktanir og ef andmælandinn svarar ekki efnislega endurtekur hún sömu rökin þar til þögn hans verður jafngild viðurkenningu. Þetta virkar sérstaklega vel í umræðum um málsmeðferð þar sem hún getur vísað í greinanúmer og dagsetningar, en getur orðið einhæft í umræðum þar sem pólitísk sannfæring skiptir meira máli en lögfræðileg smáatriði.

Hún er þó fjölbreyttari en flestir gera sér grein fyrir. Ræðan um réttindi fatlaðs fólks sýndi ræðumann sem getur tekist á við stórar siðferðilegar spurningar án þess að fella úrskurð: „Auðvitað viljum við öll taka ákvarðanir sem eru barni fyrir bestu en ég held að ég geti nánast fullyrt að í hverju einasta forsjármáli sé deilt um nákvæmlega þetta.“ Hún viðurkennir vandann áður en hún leggur til lausn og sú lausn er alltaf betri málsmeðferð, aldrei tilfinningaleg yfirlýsing. Jólakveðjurnar í desember sýndu svo alveg annan þingmann, klassískan ræðumann sem vitnaði í predikarann og talaði um forgengilega dagskrá þingsins. Mismunurinn á ponturæðumanninum og hátíðarræðumanninum er svo mikill að hann afhjúpar hversu meðvitað stílvalið er á venjulegum þingfundum.

Uppáhalds orðatiltæki

Tilfinningaskrá

Kaldur saksóknari Meginstillingin er lögfræðileg nákvæmni án tilfinningalegrar hleðslu. Þegar hún ræðir um fjöleignarhúsalög eða réttindi fatlaðs fólks er röksemdarkeðjan skýr og ópersónuleg: „Dómstólar eru ekki að kalla eftir þessu verkefni. Það er ekki hlutverk dómstóla að skapa einhver réttindi fyrir borgarana í landinu. Dómstólar skera úr um ágreining en setja ekki nýjar reglur.“ Setningarnar hafa vigt dómsorðs og eru stuttar, afmarkaðar, lokaðar. Hún dæmir ekki manneskjur heldur málsmeðferð. Þegar hún segir „varhugaverð nálgun á lagasetningu í landinu“ er hún að meta gæði laganna, ekki ásetning þeirra sem lögðu þau fram.

Sýndarreiði sem tæki Þegar grásleppumálið fór úr böndum lét hún reiðina koma í skömmtum — nógu mikla til að kalla á athygli forseta en nógu stýrða til að halda lagalegum grunntóni. „Ég geri athugasemdir við þetta, virðulegur forseti“ er setning sem hljómar hófleg á pappír en verður að árásinni þegar hún er sögð eftir fimmtánda ræðuna um sama málið á sama deginum. Reiðin er aldrei tilfinningaleg, hún er formleg. Og formleg reiði er erfiðari viðureignar en uppnám vegna þess að hún krefst efnislegra svara.

Hátíðarmaðurinn Jólakveðjan var undantekningin: „Allt hefur sinn tíma og þótt predikarinn sem á það benti hafi vísað til stærstu viðburða í lífi okkar allra þá minna þessi sannindi okkur á að þau eiga einmitt við um jafn forgengilega hluti og dagskrá þingsins er.“ Þetta er ekki sami ræðumaðurinn. Þetta er manneskjan bak við aðferðafræðina og hún birtist sjaldan nóg til að vera trúverðug aukarödd í ræðusafni sem annars er einsleitt.

Niðurstaðan

Sigríður Á. Andersen er virkasti þingmaðurinn á 157. löggjafarþingi og það er ekki tilviljun. Hún hefur valið sér hlutverk þar sem magn er sönnunargagn í sjálfu sér. Þegar þingflokksformaður stjórnarandstöðuflokks talar sextán sinnum á einni viku sendir hún skilaboð: við erum hér, við fylgjumst með, við munum eftir. Flokksskiptin frá Sjálfstæðisflokknum til Miðflokksins hafa svo sannarlega ekki dregið úr henni en hún talar meira nú en nokkru sinni áður.

Styrkurinn er augljós. Lögfræðileg nákvæmni hennar og þrautseigja í umræðum um málsmeðferð tryggja að meirihlutinn komist ekki upp með vinnubrögð sem annars myndu líða athugasemdalaust. Grásleppuvikan sýndi þetta vel: án Sigríðar og Jóns Gunnarssonar hefði meirihlutinn líklega komið málinu í gegn án fundar með forseta. Veikleikinn er aftur á móti andhverfa styrkleikans. Endurtekningin sem virkar í nefndadeilum verður einhæf þegar hún er notuð í öllum málaflokkum. Bandormur ríkisstjórnarinnar, hræðilegt skrifræðismál, pólitískt þrýstingsspil frá Brussel — orðaforðinn er líflegur en tóninn er einn og hinn sami.

Vörumerkið er skýrt: lögfræðingurinn sem varð pólitíkus en hætti aldrei að vera lögfræðingur. Spurningin er hvort Sigríður geti fundið fleiri augnablik eins og jólakveðjuna, þar sem hún sleppur lögfræðinni og talar ekki sem saksóknari heldur sem manneskja sem hefur skoðun og er tilbúin að standa með henni án þess að vísa í greinanúmer. Jólakveðjan sýndi að hún getur. Sextán ræður á einni viku sýna að hún velur það sjaldan.

Hún gæti bætt sig á einn hátt: að treysta eigin niðurstöðum nógu vel til að segja þær í einni setningu frekar en tíu. Á Alþingi er geta til að sannfæra ekki það sama og geta til að útskýra, og Sigríður er enn að læra þann greinarmun eftir fjórtán þing.

Löggjöf og atkvæðagreiðslur

Mál í vinnslu

Mál í vinnslu

Skýringar: 1. umræða • Í nefnd • 2. umræða • 3. umræða • Samþykkt