Davíð Oddsson: Ferilsaga

Davíð Oddsson

Sjálfstæðisflokkur | 18 þing (114–131)

Fæddur 1948-01-17

Stúdentspróf MR 1970. Lögfræðipróf HÍ 1976.

Rödd sem þagnaði ekki

Þetta voru fyrstu orð Davíðs Oddssonar sem forsætisráðherra á Alþingi, flutt 21. maí 1991. Níu orð. Þau sögðu meira um stjórnmálamanninn en þúsundir blaðagreina á næstu fjórtán árum. Hér var maður sem skildi kraftinn í stuttri setningu — og nýtti hann frá fyrsta degi.

Tölurnar segja sína sögu. Átján löggjafarþing. 1.662 ræður. 741.828 orð. Frá vordögum 1991 til maímánaðar 2005 var Davíð sú rödd sem aldrei var hægt að líta framhjá í íslensku þinglífi. Hann flutti 651 ræðu, 560 andsvar, 163 framsöguræður og 211 svör. Enginn forsætisráðherra á lýðveldistímanum sat lengur í embætti. Enginn nýtti þinggólfið eins markvisst.

Ferill hans á Alþingi spannar tímabil djúpstæðra breytinga í íslensku samfélagi. Hann tók við formennsku Sjálfstæðisflokksins og forsætisráðherrastólnum þegar kreppa knúði á dyr, efnahagslegt jafnvægi var ótryggt og erlend samskipti Íslands stóðu á tímamótum. Borgarstjórinn sem hafði stjórnað Reykjavík í níu ár kom á þing með skýra hugmynd um hvert landið ætti að stefna. Hann yfirgaf þingið fjórtán árum síðar þegar landið var umbreytt — opnara, stöðugra, djúpt tengt evrópskum mörkuðum. Á milli lágu EES-samningurinn, einkavæðingin, seðlabankalögin og sú pólitíska umræða sem skilgreindi Ísland á síðari hluta tuttugustu aldarinnar.

En þingræður Davíðs Oddssonar eru ekki aðeins skjal um stefnumál og lagasetningu. Þær eru vitnisburður um ræðusnild sem á sér fáar hliðstæður í nútímasögu Alþingis. Í andsvaratímanum sýndi hann fyndni og hnífsbeit sem gerði hann að hættulegasta andstæðingi á þinggólfinu. Í stefnuræðunum sló hann á þjóðernisstreng sem var hvorki tilfinningaþrunginn né uppblásinn, heldur rætur í sannfæringu hans um stöðu og framtíð litlu þjóðarinnar. Í hamfaraviðbrögðum — snjóflóðin á Vestfjörðum, eldgos í jökli — sýndi hann mannlegri hlið en flestir höfðu vænst af forsætisráðherranum.

Sautján stefnuræður flutti hann frá ræðustólnum, frá vordögum 1991 til hausts 2003. Þegar hann lauk þeirri síðustu rifjaði hann upp að einn háttvirtur þingmaður stjórnarandstöðunnar hefði sagt í hvert eitt sinn „að þetta sé einhver sú snautlegasta stefnuræða sem hann hafi heyrt." Davíð bætti við: „Ég vonast til að háttvirtur þingmaður breyti ekki vana sínum nú því ég get ekki neitað því að svona staðfesta og íhaldssemi snertir viðkvæman streng í brjósti mínu."

Þessi grein segir sögu þingferilsins — ekki í brotum heldur í heild. Hún byggir á ræðunum sjálfum, orðunum sem Davíð Oddsson kaus þegar hann stóð á þinggólfi Alþingis og talaði til þjóðarinnar. Fyrsta ræðan var flutt 14. maí 1991. Sú síðasta 9. maí 2005 — 318 orð, síðan þögn. Á milli þessara tveggja stunda liggur ferill sem enginn þingmaður samtímans gat virt að vettugi. Sögu lítillar þjóðar sem hann trúði á, barðist fyrir og vildi sýna framúrskarandi.

Þrjár stoðir — stefnumálin sem mótuðu ferlið

Ísland og heimurinn

Fátt einkennir þingferil Davíðs Oddssonar jafn skýrt og baráttan um stöðu Íslands á alþjóðavettvangi. EES-samningurinn var meginverkefni fyrsta kjörtímabilsins og varð eitt stærsta þingmál tuttugustu aldarinnar. Átján ræður um málið á einu löggjafarþingi. Davíð vildi Ísland opið, tengt og samkeppnishæft — en á eigin forsendum.

Þann 3. september 1992 stóð hann á þinggólfi og tók á þeim ótta sem andstæðingar EES-samningsins höfðu ræktað:

Þetta var sannfæring sem stóðst tíðaranda. Davíð talaði ekki um EES sem nauðsyn heldur sem tækifæri: tollar mundu falla, íslensk fyrirtæki fengu jafnan aðgang, samkeppnisstaða fiskvinnslu myndi batna. Og hann varaði við afleiðingum þess að standa hjá. „Það væri ótrúlegt lánleysi og afglöp," sagði hann í stefnuræðunni haustið 1992, „að láta slík tækifæri úr greipum sér ganga."

Afstaðan til Evrópusambandsins var aftur á móti óhagganleg. „Alþjóðavæðingin veitir Íslendingum ný tækifæri og það væri óráðlegt fyrir Ísland að binda sig um of Evrópusambandinu," sagði hann í stefnuræðunni 2001. Hann vildi tengslin, ekki keðjurnar.

Á síðasta þingdegi sínum sem utanríkisráðherra, 29. apríl 2005, valdi Davíð orð Jóns Sigurðssonar forseta til að opna ræðu sína:

Frá EES-umræðunni 1992 til þessara lokaorða 2005 var alþjóðastefnan samfelld: opin viðskipti, fjölhliða tengsl, fullveldi varið.

Efnahagsumbætur og ríkisfjármál

Davíð tók við ríkisstjórn í miðri kreppu. Fyrsta haustræðan, 10. október 1991, hóf á umsögn um arfleifð fyrri stjórnar sem varð eitt frægustu myndmál hans í þingumræðum:

Þetta voru ekki ýkjur. Hann rakti fjárhagslega stöðu, skuldir og tóma sjóði — og lét tölurnar tala. Hugmyndafræðin var einföld: varanlegur árangur krefst varanlegra lausna. „Varanlegur árangur getur aðeins byggst á varanlegum lausnum," sagði hann í stefnuræðunni 1992 — setning sem orðið hefur að eins konar boðorði fjármálastefnunnar.

Á ferlinum bar hann fram fjögur meginstefnumál í efnahagsmálum: niðurskurð ríkisútgjalda, stöðugt gengi krónunnar, einkavæðingu og lágmarksvexti. Sala Landssímans á 130. löggjafarþingi varð eitt deilusamasta mál seinni hluta ferlisins — 28 ræður flutti Davíð um eitt málefni á einu þingi.

En undir tölum og hagfræði lék alltaf mannleg innsýn. „Sagan kennir okkur að efnahagskreppa er iðulega að verulegu leyti mannanna verk," sagði hann 1998. „Brugðist er rangt við og afturkippur í ytri aðstæðum er magnaður upp með mannlegum mistökum." Setning sem hljómaði á nýjan leik tíu árum síðar.

Lýðræðið og þingið sjálft

Davíð var þingmaður sem hugleiddi þingið. Hann talaði reglulega um gildi þeirrar stofnunar sem hann þjónaði — ekki sem orðfyllerí heldur sem innri sannfæring.

„Lagabætur eru mikilvægari en lagasetning og markviss skoðanaskipti taka löngum ræðum langt fram," sagði hann í stefnuræðunni 1997. Hér fjallaði forsætisráðherra um metatilgang þingsins — og þegar hann dró saman skiptust málaflokkar á við víðara sjónarhorn.

Hann vildi þingið sýnilegt og trúverðugt. „Við viljum að þjóðin fylgist grannt með okkur og við förum fram á að hún fái óbrenglaða mynd af störfum okkar," sagði hann 1995. „Okkur kemur ekki til hugar að víkjast undan endanlegum dómi þjóðarinnar."

Þessi staðfesta tók líka á sig form gagnrýni á andstæðinga sem hann taldi grafa undan stofnuninni. „Stjórnarandstaða á auðvitað að sýna ábyrgðartilfinningu en ekki léttúð og ábyrgðarleysi," sagði hann í vantraustsumræðunni 1994 — þegar andstöðuflokkarnir fluttu vantraust á alla ráðherra nema einn.

Og hvenær sem tækifæri gafst benti hann á stöðu þjóðarinnar í heiminum til að undirstrika gildi innlendu stofnananna. „Í heiminum eru 191 sjálfstætt ríki. Getur hv. þm. nefnt mér eitt þar sem meiri jöfnuður ríkir í kjörum en hér á landi?" Þannig talaði maður sem trúði á kerfið sem hann þjónaði — og vildi að þjóðin gerði slíkt hið sama.

Ræðumaðurinn — kímni, bókmenntir og hreinar lokasetningar

Andsvörin

Fimm hundruð og sextíu andsvar á fjórtán árum. Enginn forsætisráðherra nýtti andsvaratímann eins markvisst og Davíð Oddsson. Þar sem aðrir forðuðust hættuna sem fylgdi stuttum, beinlínis orðaskiptum á þinggólfinu leitaði Davíð þeirra. Andsvarið var hans eðlilega umhverfi — skjót viðbrögð, skerpt tunga og tímasetning sem sjaldnast brást.

Völdin í andsvörunum lágu í nákvæmni. Hann rakti aldrei röksemdir andstæðingsins punkt fyrir punkt eins og verjandi. Hann valdi eitt veikt atriði og beitti því.

Í Landssímaumræðunni 3. nóvember 2003 svaraði hann fullyrðingu um að Samfylkingin styddist við fjölmennan hóp andstæðinga einkavæðingarinnar:

Þetta er andsvarið á besta formi. Stutt. Sýnilega sjálfsprottið. Og ómögulegt að svara án þess að gera málin verra.

Annar eiginleiki andsvara hans var hæfileikinn til að leysa alvarlega umræðu með þurrum húmor. Þegar þingmaður nefndi völvu sem hefði spáð leynifundum Davíðs við Jacques Delors svaraði hann í janúar 1993:

Og í desember 1997 brást hann við seinfærum þingmanni með myndinni: „Ég veit að hv. þm. er eins og grár köttur í ræðustólnum að öðru jöfnu en ég skal svo sannarlega halda mér til aga ef hið sama verður gert við aðra menn."

Bókmenntavísanirnar

Davíð Oddsson var lögfræðingur að menntun en rithöfundur og leikskáld að eðlisfari. Þetta birtist í ræðunum. Hann tilvitnuðu ekki í bókmenntir til að sýna menntun — hann nýtti þær sem vopn og sem stemningu.

Tómas Guðmundsson var hans ljóðskáld. Lokaorð fyrstu stefnuræðunnar, 21. maí 1991, eru í ótvíræðum anda ljóðsins:

Þetta er prósi sem nálgast ljóð. „Frelsisþrá og bróðurþel" er ekki pólitísk orðræða heldur eðlileg framlenging á íslenskri ljóðahefð — og Davíð vissi það. Hann notaði þessa rödd þegar tilefnið var nægilega stórt.

Jón Sigurðsson var hin vísunin sem hann valdi á hátíðlegum stundum. Á síðasta þingdegi sínum opnaði hann ræðu sína með orðum forseta, um menntun og alþjóðatengsl. Valið var ekki tilviljanakennt. Davíð lét sögupersónurnar mæla fyrir sig þegar hann vildi setja eigin mál í stærra samhengi.

Hreinar lokasetningar

Þar sem andsvörin kenndu við hnífsbeit kenndu lokasetningar stefnuræðnanna við skírleika. Davíð átti það til að ljúka löngum ræðum með einni setningu sem rúmaði allt efnið í sér — eins konar þéttingu á öllu því sem á undan hafði komið.

Þessar setningar eru ekki eins og þær gerðust. Þær eru hönnuðar af manni sem vissi hvaða orð lifðu lengur en ræðuna sjálfa — rithöfundi sem sá smíðina jafnvel þegar hann stóð í ræðustóli forsætisráðherra.

Breitt svið

Ræðubreidd Davíðs Oddssonar var óvenjuleg. Hann gat í sömu viku flutt fjögurra þúsund orða stefnuræðu um gengisstöðugleika og hundrað orða andsvar sem leysti umræðuna í kæruleysi. Hann gat gripið til hátignar og snúið í sömu andrá til kaldhæðni. Þegar hann sagði 2002 að ríkisstjórnin „lægi undir ámæli fyrir bjartsýni sína og fyrir að vilja ekki kokgleypa kreppuvellinginn sem soðinn var" fékk hann bæði hláturinn og punktinn.

Fáir ræðumenn á Alþingi hafa á sama tímabili ráðið jafn vel við hið hátíðlega og hið óformlega, hið stefnumarkandi og hið augnabliksþungna.

Fjögur augnablik

EES-umræðan — 3. september 1992

Sumarið 1992 var Alþingi kallað saman til sérstaks þings. Eitt verkefni: EES-samningurinn. Umræðurnar urðu lengstar sem þekkst höfðu um einstakt mál. Í Sviss höfðu umræður staðið í þrjá daga og verið kallaðar „umræður aldarinnar." Davíð benti á að íslensku umræðurnar hefðu verið mun lengri — og bætti við: „Ég veit ekki hvað þeir mundu kalla umræður, eins og við erum vön að hafa hér um mál af þessu tagi."

En undir kímnin lá alvarlega baráttan. Fjórir flokkar af fimm höfðu unnið að samningnum í ríkisstjórn. Tveir þeirra höfðu nú snúið við blaðinu. Davíð svaraði í beinu máli: „Þeir flokkar sem þá ólu á slíkum ótta ættu nú að sjá að sá ótti reyndist ástæðulaus."

Samningurinn náði fram að ganga. Hann breytti efnahagssögu Íslands.

Snjóflóðin — 1995

Í janúar 1995 féll snjóflóð á Súðavík og í október sama ár á Flateyri. Bæði tóku mannslíf. Davíð brást við á þingi ekki sem pólitíkus heldur sem forsætisráðherra sem vissi hvernig fólki liði.

Orðavalið segir sitt. „Angist í hjörtum." „Svipaður vetur." Þetta var ekki orðhverf pólitísk samúðaryfirlýsing — þetta var maður sem lýsti raunveruleika þeirra sem hann bar ábyrgð á. Þegar lögin um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum komu til meðferðar sagði hann einfaldlega: „Ég er þeirrar skoðunar að það sé augljóst að hér eigi að vera um samábyrgð þjóðarinnar að ræða."

Eldgos í beinu — 2. október 1996

Þann 2. október 1996 flutti Davíð Oddsson árlega stefnuræðu sína. Mitt í ræðunni barst frétt: eldgos hafði hafist undir Vatnajökli. Forsætisráðherra hætti við handritið og sneri sér beint til þjóðarinnar:

Í sömu ræðu, áður en fréttirnar bárust, hafði hann talað um viðkvæmni landsins: „Við gerum okkar plön og áætlanir en náttúra landsins getur hvenær sem er sett breitt strik í alla þá útreikninga." Augnablikið söknuði orðin. Þingmenn urðu vitni að forsætisráðherra sem brást við í rauntíma — án handrita, án ráðgjafa, á þjóðarsjónvarpi.

Kveðjan — 2005

Vorið 2005 yfirgaf Davíð Oddsson Alþingi. Hann var þá utanríkisráðherra og hafði um skemmri tíma gegnt því embætti eftir lengsta forsætisráðherratíð sögunnar.

Síðasta stóra ræðan, 29. apríl 2005, hófst á Jóni Sigurðssyni og alþjóðatengslum — efni hans alla tíð. En síðasta orðaskiptin sögðu meira um manninn. Á þessum sama degi átti hann í skoðanaskiptum við þingmann sem hafði gagnrýnt hann harðlega. Svör Davíðs urðu hans síðustu á þingi:

Davíð yfirgaf þingið eins og hann kom inn á það — óhræddur og beitorður. Síðasta ræðan var 9. maí 2005. 318 orð. Síðan þögn.

741.828 orð

Fjórtán ár. Átján löggjafarþing. 1.662 ræður. 741.828 orð.

Davíð Oddsson var þingræðumaður af sjaldgæfum mætti. Hann mótaði hverja stóru umræðu á Alþingi frá 1991 til 2005 — EES-samninginn, ríkisfjármálastefnuna, einkavæðinguna, seðlabankalögin, utanríkisstefnuna. Hann var sá forsætisráðherra sem flutti flest andsvar, stóð í flestum orðaskiptum og skilaði flestum lokasetningum sem fólk bar á milli sín eftir á.

En það sem aðgreindi Davíð frá flestum jafningja hans var ekki aðeins ráðvendni hans í pólitík eða þol hans í þingumræðum. Það var hæfileikinn til að nota tungumálið sem tæki — vitandi vits. Hann var leikskáld sem varð forsætisráðherra og tók rithöfundablikið með sér inn á þinggólfið. Andsvörin voru flutt eins og leikrit í smáatriðum: tímasetningin, þögnin á undan, orðavalið sem skildi andstæðinginn eftir orðlausan. Stefnuræðurnar voru smíðaðar með ritmennsku sem sjaldgæf er í pólitískum ræðum.

Hann gat verið miskunnarlaus á þinggólfinu. Hann gat líka verið sá sem talaði um angist í hjörtum fólks á snjóflóðasvæðum og valdi orð Tómasar Guðmundssonar til að lýsa ást á eigin þjóð. Hann gat brotið af stefnuræðu sinni í beinni útsendingu til að segja þjóðinni frá eldgosi sem enginn hafði séð koma. Þetta svið var víðara en flestir ráðherrar leyfa sér.

Þjóð sem hann trúði á. Þjóð sem hann talaði til í sautján stefnuræðum og hundruðum andsvara. Þjóð sem hann vildi sjá sterka, opna og sjálfstæða.

Fyrstu lokaorðin sem hann flutti frá ræðustólnum, vorið 1991, voru þessi:

Þetta voru orð rithöfundar. Þetta voru líka orð manns sem meinti hvert einasta þeirra.

Hann lauk síðustu stefnuræðu sinni haustið 2003 með orðum sem voru bæði kveðja og sjálfsmynd:

Þetta var Davíð Oddsson á Alþingi. Bitandi, bjartsýnn, aldrei um orð vandaður — og aldrei efast um orðin sín.