Leiðari: Vikan á Alþingi

Þegar Alþingi sat á laugardaginn 5. desember 2009 og afgreiddi 20 atkvæðagreiðslur um óskyld mál á rúmri klukkustund – frumvörp um bókhald, vátryggingar, endurskoðendur og innstæðutryggingar – þá var þingið ekki að sinna löggjafastarfi. Það var að komast upp úr gíslingu. Í heila viku hafði eitt mál lamað Alþingi: mál 76, ríkisábyrgð á lántöku Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Icesave.

Tölurnar segja söguna betur en orðin. Á einni viku voru fluttar 1.519 ræður og 451.770 orð. Af þeim lutu 1.285 ræður að Icesave-málinu. Engin ný frumvörp voru lögð fram. Engir nefndarfundir voru haldnir. Þingið talaði og talaði, en öll vinna stöðvaðist. Þetta var ekki venjulegt málþóf – þetta var pólitískt neyðarástand þar sem stjórnarandstaðan notaði eina lögbundna vörn sína, réttinn til að tala, til að stöðva frumvarp sem hún taldi ógna fullveldi þjóðarinnar.

Gunnar Bragi Sveinsson, þingmaður Framsóknarflokksins, var mælskumaður vikunnar í skólabókarskilningi þess orðs. Hann flutti 109 ræður á sex dögum - tæplega 29 þúsund orð. Á eftir honum komu Pétur H. Blöndal með 86 ræður og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson með 84. Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn stóðu saman í skiptum á ræðupalli og skiptu á milli sín þeirri byrði að halda málþófinu gangandi sólarhring eftir sólarhring. Hreyfingin, undir forystu Þórs Saara sem flutti 57 ræður, bætti sínum hlut við kórinn. Á móti stóðu stjórnarflokkarnir, Samfylkingin og Vinstri grænir, nánast þögulir í samanburði - 135 og 125 ræður hvor, flestar stuttar og verklagslegrar eðlis.

Flokkahegðun í atkvæðagreiðslum endurspeglar klofninginn. Samfylkingin greiddi 160 já-atkvæði án þess að einn þingmaður bryti úr röðum. Vinstri grænir greiddu 135 já-atkvæði. Á hinum ásnum: Sjálfstæðisflokkurinn skráði 47 nei-atkvæði, 89 skipti þar sem þingmenn greiddu ekki atkvæði, og 23 fjarvistir. Framsóknarflokkurinn skráði 20 nei-atkvæði, 24 skipti þar sem ekki var greitt atkvæði og 46 fjarvistir. Þegar stjórnarandstaðan mætti til atkvæðagreiðslu neitaði hún; þegar hún mætti ekki var það skipulögð fjarvera. Enginn vafi lék á þýðingu þessarar viku.

Efnislega snerist deilan um afleiðingar bankahrunsins í október 2008. Þegar Landsbanki Íslands féll höfðu breskir og hollenskir sparifjáreigendur hundruð milljarða króna inni á Icesave-reikningum sem bankinn rak erlendis. Ríkisstjórnir Bretlands og Hollands greiddu innstæðueigendum sínum bætur og kröfðust þess að Ísland endurgreiddi kostnaðinn — og frumvarp 76 kvað á um ríkisábyrgð á þeirri skuld. Stjórnarandstaðan taldi samninginn ósanngjarnan og hættulegan fullveldi landsins. Vigdís Hauksdóttir greindi vandlega frá því hvernig friðhelgisákvæðinu – rétti ríkisins til verndar gegn dómum erlendra dómstóla var kastað fyrir róða í nýja frumvarpinu. Ásbjörn Óttarsson vitnaði í Evu Joly, norsk-frönsku rannsóknarkonuna sem hafði varað við því í grein sem birtist víðs vegar um heim að margra milljarða evra skuld væri lögð á þjóð sem bæri enga ábyrgð á henni. Bjarni Benediktsson benti á að ríkisábyrgðin sem krafist var þyrfti að vera „lögmæt, gildandi, bindandi og fullnustuhæf“ -- lögfræðiorð sem þýddu í reynd að íslenska ríkið var að skrifa undir eigin dóm. Rökin voru ólík, lagaleg, stjórnmálaleg og siðferðileg, en niðurstaðan sú sama: neitun.

Á meðan málþófið geisaði reyndi ríkisstjórnin að halda öðrum málum á floti. Fjáraukalög 2009 komust á dagskrá síðla kvölds mánudaginn 30. nóvember, og Kristján Þór Júlíusson „lýsti ánægju“ yfir því að þingið væri loksins farið að ræða eitthvað annað – en bætti tafarlaust við vonbrigðum sínum yfir því hversu seint í kvöld umræðan hæfist. Þór Saari orðaði það sem margir hugsuðu: „Þetta mál er brýnna en Icesave og fjárlögin eru brýnni en Icesave, Icesave má bíða.“ Fjáraukalögin voru samþykkt, 30 gegn engum, en sú niðurstaða var meiri vitnisburður um þreytu en samstöðu.

Steingrímur J. Sigfússon, fjármálaráðherra og formaður Vinstri grænna, átti eina af merkustu frammistöðunum á laugardaginn þegar hann flutti yfir 4.000 orða ræðu þar sem hann mælti samtímis fyrir þremur skattalöggjafarmálum: ráðstöfunum í skattamálum, tekjuöflun ríkisins og umhverfis- og auðlindaskatti. Ræðan var yfirlýsing um stefnu – traustir tekjustofnar, félagslegur jöfnuður, breytt skattkerfi – og jafnframt viðurkenning á því hversu djúpt hrunið hafði grafið sig í fjárhag ríkissjóðs. Á meðan þingið hafði brennt fimm daga í Icesave-umræðu var Steingrímur að reyna að bjarga fjárlagaáætlun landsins. Alls flutti hann 49 ræður og 21.807 orð í vikunni, og var þar með sjöundi ræðufrekasti þingmaðurinn – fjármálaráðherra í herferð á tveimur vígstöðvum.

Laugardagurinn 5. desember var viðleitni meirihlutans til að ná einhverju áþreifanlegu úr vikunni. Frá rétt eftir fjögur til rúmlega hálfsex voru 24 atkvæðagreiðslur um tólf ólík frumvörp keyptar í gegnum þingið – bókhald, endurskoðendur, vátryggingastarfsemi, fjármálafyrirtæki, innstæðutryggingar, ársreikningar og þjónustuviðskipti á innri markaði EES. Öll þessi mál gengu fram hjá stjórnarandstöðunni sem var annaðhvort fjarverandi eða greiddi ekki atkvæði. Eðlilegt löggjafastarf var orðið að formlegri æfingu. En 123 umsagnir bárust nefndum í vikunni – umhverfisnefnd ein fékk 25–sem sýnir að kerfið hélt áfram að starfa á bak við tjöldin þótt þinggólfið væri lamað.

Spennan innan ríkisstjórnarinnar birtist ekki bara í Icesave-umræðunni heldur einnig í ályktun aðalfundar Samfylkingarinnar í Garðabæ, sem hvatti þingmenn Vinstri grænna til að „ganga í takt“ við ríkisstjórnarsáttmálann. Ragnheiður E. Árnadóttir túlkaði þetta sem skilaboð frá Samfylkingunni: „Verið stillt, annars hafið þið verra af.“ Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir spurði hvort Samfylkingin í fyrri ríkisstjórn hefði sýnt sama taktfasta samstarf. Hliðarumræðan afhjúpaði sprunguna sem einkenndi ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur frá upphafi: tveir flokkar sem þurftu hvor á öðrum að halda en voru langt frá samstíga í einu stærsta máli síns tíma.

Endalok vikunnar leystu ekkert. Icesave-frumvarpið stóð enn í stað. Málþófinu var ólokið. Stjórnarandstaðan hafði sýnt að hún gat lamað þingið, og ríkisstjórnin hafði sýnt að hún gat troðið öðrum málum í gegn á laugardegi þegar enginn horfði. Hvorug hliðin hafði unnið sigur sem skipti máli.

Sagan sýndi hvort átti rétt fyrir sér. Icesave-frumvarpið var að lokum samþykkt af Alþingi en forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, synjaði því staðfestingar og vísaði til þjóðaratkvæðagreiðslu – í fyrsta sinn sem synjun forseta samkvæmt 26. grein stjórnarskrárinnar leiddi til þjóðaratkvæðis. Þjóðin hafnaði samningnum í mars 2010. Nýr samningur var gerður, honum var aftur synjað, og þjóðin felldi hann í apríl 2011. Í janúar 2013 sýknaði EFTA-dómstóllinn Ísland: engin lagaskylda hvíldi á ríkinu til að ábyrgjast innstæður einkabanka í öðrum löndum. Þessi vika - 1.519 ræður, 451.770 orð, sex dagar af pólitískri baráttu - var upphafið að þriggja ára ferli sem endaði með sýknu. Málþófið í desember 2009 var ekki tímasóun. Það var fyrsta vörnin.

Viðurkenningar þingsins

Löggjafarþing 138 • Einkenni og mynstur vikunnar á Alþingi

Viðurkenningadálkurinn

Icesave-málþófið var eins og veðurkerfi sem dró alla orku þingsins í einn straum. 1.519 ræður á einni viku, nánast allar um sama málið. En inni í þeirri hringrás komu augnablik sem skiluðu sér – ræður sem breyttu umræðunni, spurningar sem afhjúpuðu mótsagnir og þögn sem sagði meira en flest orð vikunnar.

Ræða vikunnar

Besta ræðan — að mati þingskoðara okkar.

Steingrímur J. Sigfússon steig í ræðustól 2. desember og gerði eitthvað sem enginn bjóst við: hann flutti gagnárás sem byggðist ekki á tilfinningum heldur á stoppklukkum.

Fjármálaráðherrann hafði setið þolinmóður í tíu daga á meðan stjórnarandstaðan fyllti þingtímann. Svo lét hann taka saman smátölfræði. Neyðarlögin eftir hrun: tvær klukkustundir og fjórar mínútur. Gjaldeyrishöft: tvær klukkustundir. Embætti sérstaks saksóknara: tvær klukkustundir og 49 mínútur. Stofnun rannsóknarnefndar Alþingis: fimm og hálf klukkustund. Steingrímur taldi upp ráðstöfun á eftir ráðstöfun – allar samþykktar í samstarfi milli ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu haustið 2008 – og skilaboðin voru ótvíræð: Þegar ég var í ykkar sporum braut ég aldrei fótinn af fjármálakerfinu.

„Ég minnist þess ekki að ég hafi brugðið fæti fyrir stjórnvöld við þær aðstæður að orðið hafi efnahagshrun og það þyrfti að grípa til viðamikilla ráðstafana til að halda hlutum gangandi og afstýra mikilli þjóðarvá.“ Þetta voru 5.166 orð sem breyttu vörn í sókn. Í stað þess að réttlæta Icesave-samninginn endaði Steingrímur á því að spyrja stjórnarandstöðuna hvort hún gæti sýnt sömu þolinmæði og hann hafði sýnt þegar hlutverk þeirra voru öfug. Svarið þekkja allir.

Steingrímur J. Sigfússon (Vg), Fjármálaráðherra — 5166 orð um ríkisábyrgð á lántöku Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta (2009-12-02).

Beittasta spurningin

Hvassasta spurning eða áskorun vikunnar í umræðum.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson þurfti 216 orð til að afhjúpa mótsögn sem ríkisstjórnin hafði komist upp með í margar vikur.

Forsætisráðherra leit svo á að skuldbindingar Íslands væru að borga nákvæmlega eins og Bretar og Hollendingar ætluðust til. Ráðherrar hennar fullyrtu hins vegar að þeir hefðu barist fyrir lagalegum rétti Íslands í viðræðunum. Sigmundur Davíð setti þetta saman í eina setningu: „Hvernig kemur það heim og saman við fullyrðingar ráðherra þess efnis að þeir hafi reynt að halda á lagalegum rétti okkar?“

Styrk spurningarinnar má mæla í því sem gerðist á eftir – sem var ekkert. Enginn gat svarað henni á sannfærandi hátt vegna þess að báðar staðhæfingarnar gátu ekki verið sannar á sama tíma. Annaðhvort var Ísland að borga það sem krafist var og lagalegur réttur var tóm orð, eða ráðherrarnir höfðu raunverulega barist og forsætisráðherra lýsti stöðunni rangt. Sigmundur Davíð þurfti ekki að velja – hann lét mótsögnina tala.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson (Fr) — um ríkisábyrgð á lántöku Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta (2009-12-03).

Sá þenkir sem þegjandi situr

Draugurinn

Jóhanna Sigurðardóttir: 2 ræður. Steingrímur J. Sigfússon: 49 ræður, 21.807 orð. Þingið í heild: 1.519 ræður.

Forsætisráðherra þjóðarinnar sat nánast hljóð á meðan málþófið geisaði umhverfis hana. Steingrímur tók á sig alla atlögu stjórnarandstöðunnar, mælti fyrir, svaraði fyrirspurnum, flutti gagnárásir og hélt lengstu ræður vikunnar. Jóhanna sagði varla orð.

Þögnin var stefna, ekki vanmáttur. Í umræðu þar sem stjórnarandstaðan leitaði hvers kyns tækifæra til andsvara var skynsamlegasta svarið: ekki gefa þeim efnivið. Forsætisráðherra sem hefði stigið í ræðustólinn hefði orðið skotmark – og málþófið hefði fengið nýtt vítamót. Steingrímur bar bardagann á herðunum og Jóhanna beið. Þremur vikum seinna samþykkti Alþingi frumvarpið 33 gegn 30. Þögnin hafði skilað sér.

Rispuð plata

Þingmenn sem endurtaka sig mest — sömu orðatiltæki, endurunnin rök og endurtekin dæmi.

Gylfi Magnússon viðskiptaráðherra mælti fyrir ellefu frumvörpum í vikunni og hvert þeirra hófst á sömu formúlunni: „Ég mæli fyrir frumvarpi til laga.“ Endurtekningarskor 0,72 af 1. Ráðherra sem fer á þing til að afgreiða mál á meðan heimurinn logar umhverfis hann – formið er það sama hvort sem efnið er vátryggingastarfsemi eða gjaldmiðlaskipti. Klukka sem slær hverja klukkustund hvort sem einhver hlustar eða ekki.

Árni Páll Árnason félagsmálaráðherra greip til orðasambandsins „koma í veg fyrir“ í ræðu eftir ræðu – varnarorð ráðherra sem var að reyna að útskýra af hverju málþófið væri ógn við löggjafarstörfin. Skor 0,65. Vandinn var ekki rökin heldur endurtekningin: sama setningin hættir að sannfæra þegar hún kemur fjórða sinni.

Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir frá Samfylkingunni notaði „ekki áhyggjur af þessu“ sem svar við nánast allri gagnrýni í sjö ræðum. Skor 0,61. Huggun sem enginn trúði lengur, síst af öllu þeir sem höfðu áhyggjur - og þeir voru margir þá fyrstu vikuna í desember 2009.

1. Gylfi Magnússon (Utan flokka)

Viðskiptaráðherra endurtekur nánast sömu formúluna — „ég mæli fyrir frumvarpi til laga” og síðan formsatriði — í 11 ræðum, eins og hann lesi af sama blaði í hvert skipti.

• “ég mæli fyrir frumvarpi til laga” (9×)

2. Árni Páll Árnason, Félags- og tryggingamálaráðherra (Samfylkingin)

Félagsmálaráðherra grípur til sömu varnarrökunar í hverri ræðu: málþófið sé til þess „að koma í veg fyrir að meiri hlutinn fái” vilja sínum framgengt, og endurtekur þessa hugmynd í 5 ræðum.

• “koma í veg fyrir að meiri hlutinn fái” (4×)

3. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir (Samfylkingin)

Þingkona meirihlutans grípur endurtekið til sömu afvopnunar — „ekki áhyggjur af þessu” — í 7 ræðum, orðatiltæki sem dregur úr þunga stjórnarskrárröksemda stjórnarandstöðunnar.

• “ekki áhyggjur af þessu” (5×)

Gögn frá opnum gögnum Alþingis (althingi.is). Búið til 2009-12-06.

Þingmaður vikunnar

Ítarleg greining á einum þingmanni í hverri viku

Gunnar Bragi Sveinsson
Framsóknarflokkur

Fæddur 1968-06-09

Stúdentspróf FNV á Sauðárkróki 1989. Nám í atvinnulífsfélagsfræði við HÍ.

493 ræður á þinginu

168,491 orð samtals

341 orð að meðaltali

Þolinmæðin sem vopn

Gunnar Bragi Sveinsson stóð upp úr stól sínum 109 sinnum í þessari viku. Hundrað og níu sinnum. Samtals 28.565 orð - fleiri en nokkur annar þingmaður flutti á sömu sjö dögum. Pétur H. Blöndal komst í 86 ræður, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson í 84. Gunnar Bragi var á toppnum og það var ekki tilviljun. Þingmaður Framsóknarflokksins frá Norðvesturkjördæmi hafði eitt verkefni í þessari viku: halda Icesave-frumvarpinu í umræðu þar til stjórnarskrárleg álitamál væru fullkönnuð. Hann stóð við það.

Þetta var önnur ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur - Samfylkingin og Vinstrihreyfingin í meirihluta, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur í stjórnarandstöðu. Framsóknarflokkurinn var enn landbúnaðarflokkurinn sem hafði verið í ríkisstjórn lengst af á undanförnum áratugum en stóð nú utan dyra í fyrsta sinn í kynslóð og Gunnar Bragi stóð fremst á vígstöðvunum í þeirra þágu.

Lögfræðimaðurinn á þinggólfinu

Ræður Gunnars Braga voru ekki tilfinningaþrungnar. Þær voru tilvísanir, upplestur og kröfur um skrifleg álit. Hann gerði grein þeirra Lárusar L. Blöndals, Sigurðar Líndals og Stefáns Más Stefánssonar í Morgunblaðinu að hornsteini málflutnings síns og tók hana með millifyrirsögn: „Óviss skuldbinding“, „Réttur framtíðarinnar“, „Afleiðingarnar“. Aðferðin var einföld og árangursrík – að lesa upp úr greininni, benda á að þrír af virtustu lögfræðingum landsins drægju í efa að frumvarpið stæðist stjórnarskrá og krefjast þess að fjárlaganefnd aflaði formlegra álita áður en mál væri afgreitt.

„Ég fullyrði, frú forseti, að þessir heiðursmenn setja ekki fram slíkar vangaveltur ef ekki er innstæða fyrir þeim,“ sagði hann í einni af mörgum ræðum klukkan tvö að nóttu. Setningin er einkennandi. Gunnar Bragi sagði sjaldan eitthvað nýtt – hann endurtók og styrkti sömu rökin þar til andstæðingurinn annaðhvort svaraði eða þagði. Svörin komu sjaldan. Í ræðu eftir ræðu benti hann á að stjórnarþingmenn tækju nánast engan þátt í umræðunni, að „tæplega 80 þúsund tekjuskattsgreiðendur“ myndu þurfa að standa undir Icesave-greiðslum og aðeins 100 þúsund yrðu eftir til annars ríkisrekstrar. „Mér vitanlega gengur það ekki upp að nota skatta sömu einstaklinga í að borga af Icesave-reikningunum og að standa undir velferðarkerfinu,“ sagði hann. Talan var vopnið. Endurtekningin var skipulagið.

Skipuleggjandinn á bakvið

Gunnar Bragi var ekki einungis ræðumaður. Hann var dagskrárstjórinn sem stjórnarandstaðan þurfti á næturvöktum. Þegar vikan hófst lagði hann til að skipta tímanum milli Icesave og brýnna skattamála: „Ég held að það væri í rauninni mjög gott fyrir þingið og þinghaldið allt ef við gætum sammælst um að hafa þann háttinn á.“ Boðið var endurtekið klukkan eitt að nóttu þegar hann spurði forseta um fundartíma – ekki til að kvarta yfir næturvökunni heldur til að sýna fram á að það væri ríkisstjórnin sem neitaði skipulagi. Hann minnti á nefndarfundi sem biðu klukkan hálfníu, benti á að ekki hefði verið fundað með þingflokksformönnum um dagskrá og bauðst til að byrja þingfundi fyrr og hætta fyrr. Þetta var taktík: hinn sanngjarnlegi maður sem heldur vélinni gangandi á meðan andstæðingurinn neitar samstarfi.

Stigið var sett af þremur Framsóknarmönnum. Sigmundur Davíð flutti 84 ræður, Höskuldur Þórhallsson 87 og Gunnar Bragi 109. Saman stóðu þeir í rúmlega 280 ræðum á sjö dögum. Framsóknarflokkurinn var vél vikunnar og Gunnar Bragi var drifhjólið.

Frá málþófi til utanríkisráðuneytis

„Samviska mín leyfir ekki annað en að ég leggi allt sem ég get í það að breyta því ólukkans frumvarpi,“ sagði Gunnar Bragi í ræðu á þriðjudag. Setningin var ekki leyfileg yfirdrift - hún var rökstuðningurinn sem hann sneri sér að aftur og aftur: þingmenn hefðu skrifað undir eið að stjórnarskránni og gætu ekki samþykkt lög sem vafi léki á að stæðust hana. Og þegar hann sagði „það er með öllu ótækt, frú forseti, að við skulum vera að fjalla um eitt stærsta mál Íslandssögunnar með það hangandi yfir okkur“ var hann ekki að reyna að heilla – hann var að klæða málþófið í löglegan búning.

Gunnar Bragi sat á Alþingi í 15 þing og flutti 3.627 ræður á þeim tíma. Þingshollustan á þingi 138 var 93,8% – traustur flokksfílisti sem braut þó úr röðum þegar samviskan krafðist þess. Í júní 2010, sex mánuðum eftir Icesave-málþófið, greiddi hann atkvæði með hjúskaparlögum þvert á meirihluta Framsóknarflokksins. Fjórum árum síðar, þegar Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur mynduðu ríkisstjórn undir forystu Sigmundar Davíðs, varð Gunnar Bragi utanríkisráðherra. Sá sem hafði staðið í 109 ræðum á einni viku til að verja fullveldi Íslands í Icesave-deilunni varð utanríkisráðherra 2013, gegn því embætti til 2016 og var síðan sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til 2017. Þolinmæðin, endurtekningin og lögfræðilega nálgunin sem einkenndu desemberviku hans 2009 voru einmitt þau einkenni sem báru hann þangað.

Löggjöf og atkvæðagreiðslur

Mál í vinnslu

Mál í vinnslu

Skýringar: 1. umræða • Í nefnd • 2. umræða • 3. umræða • Samþykkt